1. Giới thiệu làng nghề chiếu cói Quảng Xương
1.1 Vị trí làng nghề chiếu cói Quảng Xương
Làng nghề chiếu cói Quảng Xương phân bố chủ yếu tại xã Quảng Phúc và xã Quảng Trường, cùng một số xã có vùng nguyên liệu rộng thuộc huyện Quảng Xương cũ của tỉnh Thanh Hóa. Khu vực này nằm ở ven biển phía đông nam tỉnh, sở hữu bãi bồi phù sa màu mỡ rất phù hợp cho sự phát triển của cây cói.
Làng nghề chiếu cói Quảng Xương nằm tại địa bàn hai xã Quảng Phúc và Quảng Trường. (Nguồn: Sưu tầm)
Thôn Châu Sơn và Trường Thành của xã Quảng Trường là những địa điểm nổi tiếng với nghề dệt chiếu lâu đời. Riêng xã Quảng Phúc được xem là nơi tập trung số lượng lớn các hộ sản xuất và cơ sở chế biến chiếu cói, đóng vai trò trung tâm của làng nghề. Theo các ghi nhận truyền thông, xung quanh vùng làng nghề hiện có bảy xã trồng cói, tạo thành cụm làng nghề có quy mô lớn trong tỉnh.
1.2 Giá trị đặc biệt của làng nghề chiếu cói Quảng Xương
Làng nghề chiếu cói Quảng Xương là một trong những biểu tượng văn hóa gắn liền với đời sống truyền thống của người Việt. Chiếu cói mềm, thoáng và bền được xem là vật dụng quen thuộc trong sinh hoạt gia đình, mang theo ký ức về mùa thu hoạch cói, tiếng khung dệt và không gian làng quê bình dị.
Giá trị của nghề không chỉ nằm ở sản phẩm mà còn thể hiện qua kỹ thuật thủ công được trao truyền qua nhiều thế hệ. Hoạt động trồng, dệt và nhuộm cói góp phần bảo tồn tri thức bản địa và tạo nên nét đặc trưng riêng của vùng đồng bằng ven biển Thanh Hóa.
Về kinh tế, làng nghề đóng vai trò quan trọng khi tạo việc làm cho gần năm nghìn lao động địa phương. Tại xã Quảng Phúc, hơn hai trăm máy dệt hoạt động thường xuyên, mỗi ngày cung ứng lượng lớn sản phẩm ra thị trường. Làng nghề đã được tỉnh Thanh Hóa công nhận là làng nghề truyền thống và tham gia chương trình OCOP, góp phần khẳng định giá trị và thương hiệu chiếu cói Quảng Xương.
2. Lịch sử hình thành và phát triển làng nghề chiếu cói Quảng Xương
2.1 Quá trình hình thành và lưu truyền qua các thế hệ
Nghề dệt chiếu thủ công tại Việt Nam đã xuất hiện từ thời Tiền Lê và Lý (khoảng thế kỷ X-XI), phát triển mạnh vào thời Hậu Lê. Sau khi hình thành tại những trung tâm như làng Hới (Thái Bình), nghề dệt chiếu lan tỏa khắp đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, bao gồm cả Thanh Hóa với hai vùng tiêu biểu là Nga Sơn và Quảng Xương.
Trong huyện Quảng Xương, nghề sản xuất chiếu cói đã gắn bó sâu sắc với đời sống của các thế hệ người dân. Tại các thôn Châu Sơn, Trường Thành (xã Quảng Trường) và xã Quảng Phúc, nghề dệt chiếu được truyền lại từ đời này sang đời khác như một tài sản quý báu.
Làng nghề chiếu cói Quảng Xương có nguồn gốc lâu đời. (Nguồn: Sưu tầm)
Ở nhiều hộ gia đình, các cụ cao tuổi truyền dạy tận tình cho con cháu kỹ thuật trồng cói, se lõi, dệt và nhuộm chiếu. Các hợp tác xã, tổ hợp tác và mô hình sản xuất gia đình ra đời sau này vẫn dựa trên nền tảng kỹ thuật truyền thống đã lưu giữ từ lâu trong cộng đồng.
2.2 Những dấu mốc đáng nhớ của làng nghề qua thời gian
Giai đoạn đầu, nghề dệt chiếu ở Quảng Xương chủ yếu sử dụng khung dệt thủ công, các hộ gia đình vừa trồng cói vừa làm chiếu, tạo nguồn thu nhập quan trọng cho vùng nông thôn ven biển. Khi ấy, tiếng khung dệt vang lên suốt ngày đêm, tạo nên nhịp sống đặc trưng của làng nghề.
Bước ngoặt xuất hiện khoảng năm 2012, khi các hộ dân ở thôn Châu Sơn (xã Quảng Trường) bắt đầu đầu tư máy dệt chiếu. Việc áp dụng công nghệ mới đã giúp mở rộng quy mô sản xuất chiếu cói Quảng Xương một cách rõ rệt.
Tại xã Quảng Phúc, hơn 10 năm trở lại đây, nghề sản xuất chiếu cói phát triển mạnh nhờ số lượng máy dệt tăng nhanh. Đến nay, toàn xã có khoảng 220 máy dệt chiếu hoạt động liên tục, đánh dấu sự phát triển nổi bật của làng nghề.
Một dấu mốc đặc biệt là làng nghề chiếu cói Quảng Xương được UBND tỉnh Thanh Hóa công nhận là làng nghề truyền thống. Hợp tác xã chiếu cói Quảng Phúc đã trở thành đơn vị tiêu biểu với các sản phẩm đạt tiêu chuẩn OCOP của tỉnh. Sản phẩm chiếu cói Thanh Hóa, trong đó có Quảng Xương, đã góp mặt ở nhiều thị trường khó tính, khẳng định sức cạnh tranh và giá trị thương hiệu.
3. Quy trình sản xuất và bí quyết làm nên chiếu cói Quảng Xương
3.1 Trồng và thu hoạch cói
Thiên nhiên ưu ái ban tặng cho Quảng Xương điều kiện thuận lợi để phát triển cây cói. Đất bãi ven biển và vùng trũng tại đây tương tự Nga Sơn, rất phù hợp với cây cói. Hiện nay tại đây có tới 7 xã trồng cói, chuyên cung cấp nguyên liệu cho các cơ sở dệt chiếu.
Người dân thu hoạch cây cói tại đồng. (Nguồn: Sưu tầm)
Cói được gieo trồng thành luống hoặc băng trên nền đất tơi xốp, có độ ẩm thích hợp và hệ thống kênh mương thủy lợi đảm bảo. Người dân chú trọng bón phân, chăm sóc cẩn thận, làm cỏ thường xuyên để cây cói phát triển khỏe, thân dài, sợi dai. Đây là điều kiện quan trọng để dệt được những tấm chiếu đạt chất lượng cao.
Mỗi năm có một vụ chính, lúc cói đạt độ dài tiêu chuẩn, thân già vừa phải sẽ được thu hoạch bằng liềm. Sau khi cắt, từng bó cói được vận chuyển về sân phơi, tiếp tục các công đoạn sau. Từ thu hoạch đến khi cói thành phẩm là chuỗi quá trình nối tiếp, yêu cầu nhiều công sức và sự kiên trì.
3.2 Sơ chế và phân loại sợi cói
Sau thu hoạch, cói được rải đều trên sân hoặc bãi phơi để hong khô dưới ánh nắng trong nhiều ngày. Quá trình phơi này giúp giảm độ ẩm, làm sợi cói dai và dễ chế biến hơn. Người làm nghề phải liên tục trở và đảo cói để đảm bảo cói khô đều, không bị ẩm mốc.
Khi cói đã đạt độ khô cần thiết, sẽ được chẻ nhỏ và xe lõi thành từng dải sợi đều nhau, chuẩn bị cho công đoạn dệt. Việc chẻ và xe sợi đòi hỏi đôi tay khéo léo để đảm bảo sợi cói đồng đều về kích thước và độ dày, qua đó quyết định chất lượng của sản phẩm cuối cùng.
Nghệ nhân sàng lọc và sơ chế sợi cói. (Nguồn: Sưu tầm)
Sợi cói tiếp tục được phân loại rất kỹ theo độ dài, độ trắng và độ mịn. Những sợi đạt chuẩn sẽ dùng để dệt chiếu cao cấp, chiếu hoa hay chiếu nổi; sợi ngắn hơn hoặc thô hơn sẽ sử dụng để làm các sản phẩm như thảm lót hoặc đồ thủ công mỹ nghệ.
3.3 Dệt chiếu cói Quảng Xương
Nghề dệt chiếu cói tại Quảng Xương đã trải qua quá trình phát triển từ phương pháp thủ công truyền thống tới ứng dụng máy móc hiện đại. Mỗi cách làm đều có ưu điểm riêng, phù hợp với nhu cầu sản xuất và thị trường.
Phương pháp dệt thủ công sử dụng khung dệt gỗ nằm ngang, người thợ dùng chân và tay luồn từng sợi cói, kết hợp nhịp nhàng giữa sợi ngang và sợi dọc để tạo thành mặt chiếu. Khi dệt, sự khéo léo, nhanh nhẹn của người thợ là yếu tố quyết định để từng hàng cói sít nhau, bề mặt chiếu phẳng, đều và đẹp.
Dệt bán cơ giới là sự kết hợp giữa máy móc và thao tác bằng tay, như cấp sợi, canh chỉnh, tạo hoa văn. Phương pháp này nâng cao năng suất nhưng vẫn phải dựa vào tay nghề người thợ trong việc kiểm soát chất lượng và mẫu mã.
Hiện nay làng nghề đã ứng dụng máy dệt trong quá trình làm chiéu. (Nguồn: Sưu tầm)
Từ khoảng năm 2012, xã Quảng Phúc cùng thôn Châu Sơn đã đầu tư máy dệt hiện đại, giúp sản xuất chiếu tăng mạnh. Hiện tại, toàn xã Quảng Phúc có khoảng 220 máy dệt chiếu, mỗi ngày làm ra tới 80.000 lá chiếu các loại. Nhờ máy dệt, sản phẩm có kích thước đồng đều, đường dệt ngay ngắn, thuận lợi cho sản xuất với số lượng lớn và đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường.
3.4 Nhuộm màu, hoàn thiện và kiểm định chất lượng
Để tạo nên những sản phẩm chiếu cói Quảng Xương đa dạng và bắt mắt, sợi cói sau khi sơ chế có thể được nhuộm các màu như đỏ, xanh, vàng,… nhằm dệt nên hoa văn, chữ hoặc họa tiết trên chiếu hoa, chiếu nổi. Các cơ sở làng nghề ưu tiên sử dụng màu nhuộm bền, ít phai và an toàn với sức khỏe người dùng, nhất là đối với sản phẩm OCOP và xuất khẩu.
Trên những tấm chiếu trơn, nghệ nhân có thể phối hợp sợi cói màu để tạo hoa văn hình học, hoa lá hoặc các họa tiết dân gian. Một số chiếu cao cấp còn được dệt nổi viền, đường chỉ để tăng giá trị thẩm mỹ.
Hoàn thành quá trình dệt, chiếu được cắt mép, buộc viền và là phẳng. Sau đó, các tấm chiếu tiếp tục được phơi hong để đạt độ khô, thẳng và hạn chế cong vênh. Xưởng sản xuất sẽ đóng gói sản phẩm theo kích cỡ quy chuẩn, thuận tiện cho khâu vận chuyển và phân phối.
Chiếu được chia thành nhiều loại theo kích thước (1.2 m; 1.6 m; 1.8 m; 2 m...), theo dòng sản phẩm (chiếu trơn, chiếu hoa, chiếu nổi) cũng như chất lượng sợi cói. Sản phẩm đạt chuẩn OCOP và hướng tới xuất khẩu phải đáp ứng các tiêu chí về độ bền, bề mặt mịn, không xơ, kích thước chính xác và an toàn với người sử dụng.
4. Đặc điểm, đa dạng sản phẩm của làng nghề chiếu cói Quảng Xương
4.1 Các dòng chiếu nổi bật: chiếu trơn, chiếu hoa và chiếu nổi
Chiếu trơn hay chiếu cói là sản phẩm được dệt từ sợi cói trắng đều, bề mặt phẳng, mịn, không trang trí hoa văn cầu kỳ. Loại chiếu này nổi bật nhờ khả năng thoáng khí, hút mồ hôi tốt, thích hợp với khí hậu nóng ẩm Việt Nam. Với giá cả phù hợp, chất lượng ổn định, chiếu trơn được sử dụng rộng rãi trong nước.
Làng nghề chiếu cói Quảng Xương có đa dạng các loại chiếu. (Nguồn: Sưu tầm)
Chiếu hoa là sự kết hợp giữa sợi cói nhuộm màu và nền chiếu trơn, tạo nên hoa văn, họa tiết, đường viền bắt mắt. Sản phẩm này mang tính thẩm mỹ cao, thích hợp với nhu cầu người tiêu dùng tại đô thị, khu du lịch. Từng tấm chiếu hoa là một tác phẩm nghệ thuật nhỏ, thấm đẫm sắc màu văn hóa dân gian.
Chiếu nổi ứng dụng kỹ thuật dệt đặc biệt để tạo gân, họa tiết nổi trên bề mặt chiếu, tạo cảm giác lập thể và nổi bật. Đây là dòng sản phẩm cao cấp, dày dặn, sang trọng, có giá trị cao hơn so với chiếu trơn thông thường.
4.2 Sản phẩm mở rộng: thảm cói, túi cói, mỹ nghệ từ cói
Khai thác tối đa tiềm năng nguyên liệu, làng nghề chiếu cói Quảng Xương còn phát triển nhiều dòng sản phẩm như thảm cói và chiếu trải sàn, rất được ưa chuộng để trang trí nội thất, nhà hàng, homestay nhờ vẻ đẹp tự nhiên và thân thiện với môi trường.
Các mặt hàng thời trang, phụ kiện như túi xách, giỏ, mũ, dép làm từ cói cũng đang phát triển mạnh, phục vụ nhu cầu du lịch và xuất khẩu. Hợp tác xã tại Quảng Phúc ngoài chiếu còn cung cấp đa dạng sản phẩm từ cói, góp phần hoàn thiện chuỗi giá trị của làng nghề.
Các sản phẩm thủ công được làm từ cói. (Nguồn: Sưu tầm)
Đồ thủ công mỹ nghệ từ cói như giỏ, khay, hộp, vật dụng trang trí được khách du lịch lựa chọn làm quà lưu niệm. Việc phát triển các sản phẩm này không chỉ hỗ trợ đa dạng hóa sinh kế mà còn gia tăng giá trị cho từng bó cói, giúp giảm phụ thuộc vào một loại sản phẩm duy nhất.
5. Kinh nghiệm và lưu ý khi ghé thăm làng nghề chiếu cói Quảng Xương
Một chuyến đi đến làng nghề chiếu cói Quảng Xương sẽ thêm phần ý nghĩa nếu bạn chuẩn bị kỹ lưỡng và nắm các thông tin cần thiết. Thời điểm lý tưởng để tham quan là vào mùa cói, khi các sân phơi và bãi cói rộn ràng hoạt động, có dịp quan sát toàn bộ quy trình sản xuất từ thu hoạch tới khi ra sản phẩm.
Xã Quảng Trường cùng thôn Châu Sơn, Trường Thành cũng là điểm đến thu hút, nổi tiếng lâu đời với nghề chiếu, nơi dung hòa giữa phương pháp thủ công và máy móc. Bạn có thể đề nghị xem các công đoạn dệt chiếu, phơi cói, cũng như tìm hiểu quá trình từ trồng, sơ chế, dệt tới hoàn thiện thành phẩm.
Khi ghé thăm, nên trao đổi trước về thời gian hoạt động và nội quy tham quan để không làm gián đoạn công việc của người dân địa phương. Việc mua sản phẩm tận nơi vừa giúp bạn sở hữu chiếu, thảm, đồ cói với mức giá hợp lý, vừa góp phần bảo tồn và phát triển làng nghề.
Nếu dự định sử dụng chiếu lâu dài, hãy hỏi kỹ về loại cói, quy cách dệt và cách bảo quản để giữ chiếu bền, đẹp. Khi chụp ảnh, quay phim, nhớ xin phép chủ nhà hoặc chủ xưởng, đồng thời tránh di chuyển gần máy móc đang hoạt động để đảm bảo an toàn.
6. Gợi ý kết hợp tham quan tại Thanh Hóa
6.1 Núi Nưa - Am Tiên
Núi Nưa thuộc xã Tân Ninh, không xa trung tâm Thanh Hóa. Núi Nưa nổi tiếng với di tích Am Tiên gắn liền cuộc khởi nghĩa Bà Triệu. Con đường hành hương lên Am Tiên gợi nhắc truyền thuyết Bà Triệu, với khung cảnh núi non kỳ vĩ, mây phủ và không gian linh thiêng tạo nên trải nghiệm tâm linh sâu lắng.
Dự án Huyền tích Am Tiên được khởi công vào đầu năm 2025. (Nguồn: Sưu tầm)
Hiện nay dự án "Huyền tích Am Tiên" đang được khởi công xây dựng và sẽ mang lại cho du khách những trải nghiệm khám phá văn hóa tâm linh đặc sắc. Nơi đây được tỉnh định hướng phát triển thành điểm du lịch tâm linh, lịch sử, cảnh quan hấp dẫn tại Thanh Hóa.
6.2 Biển Hải Tiến
Biển Hải Tiến là một trong những bãi biển nghỉ dưỡng hấp dẫn của Thanh Hóa với bãi cát dài cùng dịch vụ phát triển. Du khách có thể lên kế hoạch sáng tham quan làng nghề chiếu cói Quảng Xương, buổi chiều dạo biển, nghỉ dưỡng tại Hải Tiến.
Sự kết hợp này đem đến chuyến đi hoàn hảo, hài hòa giữa giá trị văn hóa làng nghề và phút giây thư thái bên biển, giúp trải nghiệm thêm phong phú và đáng nhớ.
6.3 Đền Bà Triệu
Đền Bà Triệu ở xã Triệu Lộc, thờ nữ anh hùng Triệu Thị Trinh, là địa chỉ tâm linh - lịch sử nổi bật của xứ Thanh. Kết hợp với Núi Nưa và Am Tiên, hành trình theo dấu Bà Triệu rồi trở lại Quảng Xương ghé thăm làng nghề chiếu cói sẽ tạo nên một câu chuyện liền mạch về di sản, lịch sử và làng nghề.
Đền bà Triệu là điểm đến du lịch thu hút đông đảo du khách. (Nguồn: Sưu tầm)
Làng nghề chiếu cói Quảng Xương không chỉ lưu giữ những giá trị di sản văn hóa truyền thống mà còn là biểu tượng cho tinh thần đổi mới, phát triển bền vững của quê hương xứ Thanh. Hãy đến, lắng nghe nhịp sống làng nghề, tìm hiểu quy trình sản xuất độc đáo và tự tay chọn mua những sản phẩm cói chất lượng, mang đậm hồn quê xứ Thanh!
