1. Tổng quan về Nghè Xuân Phả: Vị trí, lịch sử và giá trị văn hóa
1.1. Nghè Xuân Phả ở đâu? Vị trí và cách di chuyển cập nhật
Nằm giữa vùng đồng bằng trù phú của xã Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa, Nghè Xuân Phả là một trong những di tích cổ kính bậc nhất còn lưu giữ được hơi thở văn hóa dân gian xứ Thanh. Công trình nằm ngay tại làng Xuân Phả, xã Thọ Xuân, cách trung tâm Thanh Hóa khoảng 45 km về phía Tây Bắc, gần với sân bay Thọ Xuân là cửa ngõ hàng không của khu vực Bắc Trung Bộ. Đường về Nghè xanh mướt bóng tre, cánh đồng trải dài bên những nếp nhà cổ.
Từ Hà Nội, du khách có thể di chuyển theo cao tốc Pháp Vân – Ninh Bình – Quốc lộ 1A, sau đó rẽ theo tuyến QL45 về hướng Thọ Xuân, tổng thời gian khoảng 3,5–4 giờ. Nếu xuất phát từ TP.HCM, các chuyến bay thẳng tới sân bay Thọ Xuân là lựa chọn nhanh nhất, rồi tiếp tục đi ô tô hoặc taxi tầm 20 phút để tới Nghè Xuân Phả. Với du khách yêu thích hành trình chậm, xe khách và tàu hỏa tuyến Bắc – Nam đều dừng tại ga Thanh Hóa, từ đây có thể thuê xe máy hoặc ô tô nhỏ đi tiếp.
1.2. Ý nghĩa lịch sử và giá trị văn hóa của Nghè Xuân Phả
Theo truyền thuyết, trò diễn ra đời từ thời Đinh Tiên Hoàng, khi vua Đinh dẹp loạn 12 sứ quân và tổ chức khánh lễ mừng thái bình. Dân làng Xuân Phả được giao thể hiện các điệu múa mô phỏng các sứ thần của năm nước láng giềng: Hoa Lang, Tú Huần, Ai Lao, Ngô Quốc và Chiêm Thành, như một lời chúc hòa hiếu và hưng thịnh cho quốc gia. Từ đó, mỗi dịp lễ hội, tiếng trống, tiếng chiêng lại vang lên rộn ràng, đánh thức ký ức lịch sử đã thấm đẫm trong từng lớp đất, từng mái ngói cổ của ngôi nghè.
Nghè Xuân Phả vẫn giữ vai trò là trung tâm sinh hoạt văn hóa và tâm linh của cả vùng Thọ Xuân, Thanh Hóa. (Nguồn: Sưu tầm)
Trải qua bao thế kỷ, Nghè Xuân Phả vẫn giữ vai trò là trung tâm sinh hoạt văn hóa và tâm linh của cả vùng Thọ Xuân. Nơi đây không chỉ lưu giữ nghi thức tế lễ cổ truyền, mà còn bảo tồn gần như nguyên vẹn Trò Xuân Phả, di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được công nhận từ năm 2016. Những chiếc mặt nạ gỗ, bộ trang phục rực rỡ sắc màu, nhịp trống và điệu múa cổ vẫn được truyền dạy qua từng thế hệ nghệ nhân, minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa Việt.
2. Khám phá Trò Xuân Phả: Nghệ thuật diễn xướng di sản đặc sắc
2.1. Trò Xuân Phả là gì? Nguồn gốc và giá trị nghệ thuật
Từ hàng trăm năm nay, Trò Xuân Phả đã được xem là “linh hồn” của vùng đất Thọ Xuân, nơi lưu giữ một loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian có tuổi đời hơn 1.000 năm. Trò diễn ra đời dưới thời Đinh Tiên Hoàng (thế kỷ X), khi nhà vua đánh dẹp xong 12 sứ quân và tổ chức đại lễ mừng đất nước thống nhất. Dân làng Xuân Phả khi ấy được giao tái hiện điệu múa thể hiện tình hữu nghị giữa Đại Việt và năm quốc gia láng giềng, từ đó hình thành nên năm điệu múa biểu trưng: Hoa Lang, Tú Huần, Ai Lao, Ngô Quốc và Chiêm Thành.
Trò Xuân Phả không chỉ đơn thuần là một tiết mục múa hát, mà là bức tranh thu nhỏ của lịch sử Đại Việt, nơi âm nhạc, vũ đạo và văn hóa hòa quyện thành một nghi lễ nghệ thuật. Mỗi điệu múa kể một câu chuyện: Hoa Lang rực rỡ, sang trọng như sắc màu cung đình; Ai Lao uyển chuyển với nhịp trống và tiếng mõ trầm vang; Chiêm Thành phóng khoáng, đầy cảm xúc; Ngô Quốc mạnh mẽ, khí thế; và Tú Huần nhẹ nhàng, thanh thoát.
2.2. Đặc trưng nghệ thuật: Mặt nạ, trang phục, âm nhạc trong Trò Xuân Phả
Điều khiến Trò Xuân Phả trở nên khác biệt chính là nghệ thuật tạo hình và biểu cảm qua chiếc mặt nạ gỗ sơn son, biểu tượng cho sự kết nối giữa con người và thần linh. Những chiếc áo dài rực rỡ, tua vàng, mũ miện, mặt nạ đỏ hoặc xanh mang ý nghĩa thiêng liêng, tái hiện hình ảnh sứ giả năm phương về chúc mừng Đại Việt thái bình.
Nghệ thuật tạo hình và biểu cảm qua chiếc mặt nạ gỗ sơn son tạo nên điểm khác biệt của trò Xuân phả. (Nguồn: Sưu tầm)
Âm nhạc trong trò diễn là linh hồn kết nối cảm xúc, tiếng trống, chiêng, thanh la, mõ vang lên nhịp nhàng dẫn dắt từng bước múa, lúc dồn dập hùng tráng, khi ngân vang uyển chuyển. Chính sự giao hòa giữa nghi lễ cung đình và hồn dân gian mộc mạc đã làm nên nét duyên riêng của Trò Xuân Phả.
2.3. Tính độc bản của Trò Xuân Phả
Trải qua hơn một thiên niên kỷ, Trò Xuân Phả vẫn giữ nguyên nét độc bản, từ điệu múa, tiếng trống đến sắc áo truyền thống. Ở làng Xuân Phả hôm nay, các nghệ nhân cao tuổi vẫn ngày ngày truyền dạy cho lớp trẻ từng động tác, nhịp hát, giữ trọn tinh thần tôn kính tổ nghề. Dù cuộc sống hiện đại mang đến không ít thách thức, nhưng với người dân Thọ Xuân, trò diễn này không chỉ là nghệ thuật, mà là niềm tự hào và sợi dây kết nối quá khứ và hiện tại. Với du khách, được xem Trò Xuân Phả giữa không gian lễ hội là cơ hội hiếm có để chạm vào “hơi thở sống” của một di sản nghìn năm đang tiếp tục tỏa sáng giữa lòng xứ Thanh.
3. Lễ hội Nghè Xuân Phả: Lịch trình và trải nghiệm không thể bỏ lỡ
3.1. Thời gian, quy mô và các nghi lễ chính tại lễ hội Nghè Xuân Phả
Mỗi năm, vào từ mùng 9 đến 12 tháng 2 âm lịch, làng Xuân Phả (xã Thọ Xuân) lại rộn ràng trong tiếng trống hội, tiếng chiêng vang vọng mở màn cho Lễ hội Nghè Xuân Phả, một trong những sự kiện văn hóa đặc sắc bậc nhất xứ Thanh. Lễ hội được tổ chức quy mô cấp huyện, quy tụ hàng trăm nghệ nhân, người dân và du khách thập phương về tham dự.
Lễ hội Nghè Xuân Phả là sự kiện văn hóa đặc biệt tại Thanh Hóa được tổ chức hàng năm. (Nguồn: Sưu tầm)
Các nghi lễ chính được duy trì qua hàng trăm năm gồm Lễ tế Thành hoàng làng Hoàng Lang Tướng Quân, hội thề Lũng Nhai là biểu trưng cho tinh thần đoàn kết của nghĩa quân Lam Sơn, cùng phần diễn xướng Trò Xuân Phả. Ngoài ra, nhiều hoạt động văn hóa và thể thao dân gian như đánh đu, kéo co, hội trống chiêng cũng diễn ra sôi nổi, tái hiện không khí hội làng truyền thống đậm đà bản sắc Việt.
3.2. Trải nghiệm đáng nhớ tại lễ hội Nghè Xuân Phả
Đến với Nghè Xuân Phả mùa lễ hội, du khách sẽ có cảm giác như lạc vào một “sân khấu mở” giữa làng quê xứ Thanh. Tiếng trống dồn dập, điệu múa rực rỡ sắc màu và những chiếc mặt nạ gỗ cổ truyền khiến không khí trở nên linh thiêng nhưng vẫn đầy sức sống. Nghệ nhân làng biểu diễn từng động tác dứt khoát, uyển chuyển, hòa cùng tiếng hát dân ca, tái hiện lại tinh thần ngoại giao và bản lĩnh của người Việt xưa.
Nhiều du khách sau khi tham dự lễ hội đã ví đây như “một bảo tàng sống”, nơi di sản không nằm trong tủ kính, mà hiện diện qua từng ánh mắt, nụ cười và điệu múa. Các nghệ nhân địa phương chia sẻ rằng họ biểu diễn không chỉ để phục vụ du khách, mà để tri ân tổ tiên, để con cháu nhớ rằng văn hóa Việt còn sống là nhờ được gìn giữ mỗi ngày.
4. Kinh nghiệm tham quan Nghè Xuân Phả
Du khách nên chọn trang phục nhã nhặn, thoải mái và phù hợp thời tiết khi đến Nghè Xuân Phả. Tránh ăn mặc quá ngắn, không phù hợp với không gian tâm linh, đền chùa. Một đôi giày thấp sẽ giúp bạn dễ dàng di chuyển trong khu làng và tham dự lễ hội.
Khi xem Trò Xuân Phả, hãy giữ thái độ tôn trọng, không chen lấn hay chụp ảnh quá gần khu vực biểu diễn. Người dân địa phương rất thân thiện, bạn có thể hỏi chuyện hoặc nghe nghệ nhân kể về trò diễn sau buổi biểu diễn để hiểu sâu hơn về di sản.
Trong tương lai, hành trình khám phá xứ Thanh sẽ thêm trọn vẹn khi dự án khu du lịch Huyền tích Am Tiên (xã Tân Ninh) hoàn thành, dự kiến đi vào hoạt động năm 2030. Dự án này sẽ nối tiếp điểm đến Nghè Xuân Phả, mở ra tuyến du lịch văn hóa và tâm linh đặc sắc, giúp du khách cảm nhận trọn vẹn tinh hoa di sản và vẻ đẹp yên bình của vùng đất xứ Thanh.
Dự án Huyền tích Am Tiên dự kiến đi vào hoạt động trong năm 2030 sẽ tiếp nối hành trình du lịch tâm linh và văn hóa tại Thanh Hóa. (Nguồn: Sưu tầm)
Nghè Xuân Phả không chỉ là điểm đến văn hóa của xứ Thanh, mà còn là minh chứng sống động cho sức bền và vẻ đẹp của nghệ thuật dân gian Việt Nam. Từ những điệu múa ngàn năm tuổi đến tiếng trống hội vang vọng giữa làng quê, nơi đây lưu giữ hồn cốt dân tộc, trong từng nhịp diễn. Nếu du khách đã đến, đừng quên chia sẻ những bức ảnh, cảm nhận hay câu chuyện riêng của mình, để cùng nhau lan tỏa niềm tự hào về một di sản Việt Nam vẫn đang ngân vang giữa lòng thời đại.
