1. Giới thiệu về hang Co Phương
1.1 Vị trí địa lý và ý nghĩa tên gọi
Hang Co Phương nằm tại bản Sại, xã Phú Lệ, cách trung tâm huyện khoảng 24 km về phía Tây Bắc. Di tích này thuộc dãy núi Pố Há, một trong những dải núi trùng điệp ở vùng Tây Thanh Hóa.
Hang Co Phương nằm tại xã Phú Lệ. (Nguồn: Sưu tầm)
Tên gọi "Co Phương" thể hiện rõ nét văn hóa đa dạng của cộng đồng các dân tộc nơi đây. Theo cách gọi của người Thái, hang còn được biết đến với tên "hang Cây Khế". Từ "Co" trong ngôn ngữ Thái liên quan đến loài cây này. Sự khác biệt trong tên gọi phản ánh sự giao thoa văn hóa của các dân tộc gắn bó lâu đời với vùng đất Quan Hóa, nơi từng thung lũng, dòng suối đều gắn với đời sống cộng đồng.
Ngoài ra, trong một số tài liệu lịch sử, hang còn được ghi là "hang Co Phường", tuy nhiên cách gọi phổ biến nhất vẫn là hang Co Phương như hiện nay.
1.2 Lịch sử hình thành và giá trị di tích
Giai đoạn kháng chiến chống Pháp, hang Co Phương đóng vai trò là điểm dừng quan trọng trên tuyến đường 15A. Nơi đây vốn được xem là huyết mạch nối Tây Bắc với các chiến trường lớn. Hang từng là nơi trú ẩn, kho trung chuyển quân lương cũng như điểm dừng chân của lực lượng vận tải phục vụ các chiến dịch lớn như Thượng Lào và Điện Biên Phủ.
Vị trí chiến lược của hang Co Phương càng rõ nét hơn khi tuyến đường 15A thuộc tầm kiểm soát của không quân Pháp. Đồn Co Lương ở Hòa Bình thường xuyên là nơi Pháp xuất phát cho các cuộc càn quét quyết liệt để làm gián đoạn tuyến vận tải này.
1.3 Công nhận di tích quốc gia và giá trị văn hóa
Hành trình ghi nhận giá trị của hang Co Phương trải qua nhiều dấu mốc. Năm 2012, UBND tỉnh Thanh Hóa công nhận hang Co Phương là di tích lịch sử cách mạng cấp tỉnh. Đến năm 2019, khu di tích lịch sử hang Co Phương chính thức trở thành di tích quốc gia, khẳng định ý nghĩa trọng đại đối với lịch sử dân tộc.
Hang Co Phương được công nhận là di tích quốc gia năm 2019. (Nguồn: Sưu tầm)
Hang Co Phương đã trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống nổi bật, nơi các thế hệ trẻ tìm về để học hỏi và cảm nhận tinh thần cách mạng của quân dân Thanh Hóa. Câu chuyện về 11 dân công hy sinh tại đây giúp khơi dậy lòng tự hào dân tộc và ý thức trân trọng hòa bình ngày nay.
Các dịp lễ lớn trong năm, chính quyền cùng nhân dân xã Phú Lệ và địa phương tổ chức các nghi lễ dâng hương, tưởng nhớ công lao của các liệt sĩ. Những buổi lễ này không chỉ là dịp tri ân mà còn góp phần gắn kết cộng đồng, truyền cảm hứng yêu nước cho thế hệ trẻ mai sau.
2. Hướng dẫn di chuyển đến hang Co Phương
2.1 Di chuyển từ Hà Nội đến hang Co Phương
Bắt đầu từ Hà Nội, du khách có thể chọn nhiều loại phương tiện để đến hang Co Phương. Tuyến phổ biến nhất là đi theo quốc lộ 1A đến trung tâm Thanh Hóa, sau đó tiếp tục theo quốc lộ 15 về xã Phú Lệ.
Nếu đi xe khách, du khách có thể di chuyển từ Hà Nội tới trung Thanh Hóa rồi tiếp tục sử dụng xe địa phương để về vùng Quan Hóa. Tổng thời gian di chuyển vào khoảng 5-6 tiếng, tùy vào phương tiện và tình hình giao thông. Những ai muốn chủ động về thời gian có thể thuê xe riêng hoặc sử dụng xe cá nhân, đặc biệt là đoạn từ xã Phú Lệ vào hang Co Phương sẽ thuận tiện hơn.
2.2 Cách đi từ trung tâm xã Phú Lệ tới bản Sại
Từ trung tâm xã Phú Lệ đến hang Co Phương là quãng đường khoảng 18 km, băng qua những cung đường núi với nhiều khúc cua và dốc. Đây là hành trình thú vị nhưng cũng cần sự chuẩn bị chu đáo.
Xe máy hoặc xe ô tô có khả năng di chuyển trên địa hình gồ ghề là lựa chọn phù hợp nhất cho đoạn đường này. Lối vào hang Co Phương khá nhỏ, có những đoạn đất đá, nhất là vào mùa mưa đường dễ trơn trượt. Vì thế, du khách nên có kinh nghiệm lái xe đường núi và nên xuất phát từ sáng sớm để tránh đi đường vào lúc trời tối.
Lần đầu tiên tới hang Co Phương, việc thuê hướng dẫn viên địa phương sẽ giúp chuyến đi an toàn và thú vị hơn. Họ không chỉ dẫn đường mà còn chia sẻ nhiều câu chuyện lịch sử về di tích. Bên cạnh đó, một số công ty du lịch tại Thanh Hóa cũng cung cấp tour trọn gói đến hang Co Phương, tạo sự thuận tiện và an tâm cho du khách khi khám phá.
3. Trải nghiệm nổi bật tại hang Co Phương
3.1. Không gian địa chất và kiến trúc tự nhiên của hang Co Phương
Không gian hang Co Phương có cấu trúc địa chất đặc biệt, diện tích khoảng 20 m² với vòm hang cao gần 4 m. Hang được hình thành bởi những khối đá vôi lớn xếp chồng tự nhiên, tạo nên không gian vừa kín đáo vừa rộng rãi, phù hợp làm nơi trú ẩn và lưu trữ vật tư thời chiến.
Lối đi vào hang Co Phương. (Nguồn: Sưu tầm)
Nằm trên dãy núi Pố Há, hang Co Phương được bao quanh bởi núi non trùng điệp đặc trưng của vùng Thanh Hóa. Thảm thực vật xanh tươi phủ kín sườn núi, mang đến bức tranh thiên nhiên đầy sức sống. Tại vị trí của hang, nhìn ra thung lũng bản Sại, du khách có thể chiêm ngưỡng những thửa ruộng bậc thang uốn lượn và dòng suối trong lành len lỏi giữa núi rừng.
3.2. Sự kiện lịch sử và chuyện 11 người dân công hỏa tuyến
Câu chuyện về 11 dân công hỏa tuyến hy sinh tại hang Co Phương là trang sử hào hùng và xúc động của kháng chiến chống Pháp. Khi đứng trước hang, mỗi người đều có cảm giác như sống lại những ngày tháng lịch sử, nơi từng chuyến vận tải lương thực, vũ khí được coi là nguồn sống cho chiến trường.
Xác bom được lưu giữ lại tại khu di tích
Ngày 2/4/1953, tiểu đội 13 dân công hỏa tuyến từ xã Thiệu Nguyên thực hiện nhiệm vụ vận chuyển lương thực vào tuyến lửa. Họ chọn hang Co Phương làm điểm nghỉ ngơi trước khi tiếp tục chặng đường vất vả. Thời điểm đó, hang vừa là nơi trú chân vừa là nơi tập kết quan trọng của các đội vận tải.
Vào khoảng 15 giờ chiều, âm thanh máy bay địch vang vọng trên bầu trời báo hiệu hiểm nguy đang đến gần. Ba chiếc máy bay Pháp lao xuống, thả ba quả bom xuống thung lũng Co Phương. Bà Lê Thị Ngọt, người còn sống duy nhất, kể lại những âm thanh rền vang và tiếng kêu cứu của đồng đội. May mắn thay, bà đã kịp chạy ra khỏi hang trước khi khối đá lớn đổ sập xuống.
Bà Lê Thị Ngọt dâng hương cho đồng đội tại di tích. (Nguồn: Sưu tầm)
Tiếng nổ dữ dội vang dội khắp thung lũng, những tảng đá lớn đổ xuống cửa hang, biến nơi đây thành ngôi mộ tập thể của 11 dân công hỏa tuyến. Trong những ngày tiếp theo, nhân dân và bộ đội đã dốc sức cứu hộ, đục lỗ nhỏ chuyển nước và thức ăn vào trong với hy vọng mong manh. Ban đầu vẫn còn nghe thấy tiếng vọng từ bên trong, nhưng sau đó mọi âm thanh dần tắt lịm.
3.3. Lễ tưởng niệm và truyền thống tri ân hằng năm
Vào các dịp lễ lớn như 27/7 hay 02/04, hang Co Phương trở thành nơi tổ chức các hoạt động tưởng niệm trang trọng. Tỉnh Thanh Hóa cùng nhân dân địa phương thường xuyên tổ chức lễ dâng hương, bày tỏ lòng thành kính đối với 11 liệt sĩ dân công hỏa tuyến.
Không khí lễ tưởng niệm luôn mang sắc thái trang nghiêm và xúc động. Gia đình liệt sĩ, đại diện chính quyền, học sinh sinh viên và người dân từ nhiều nơi về tham dự, đặt hoa và dâng hương tại di tích. Những lời phát biểu, câu chuyện kể về sự hy sinh của các anh hùng luôn chạm tới cảm xúc của nhiều người.
Lãnh đạo Thanh Hóa dâng hương tại hang Co Phương. (Nguồn: Sưu tầm)
Sự tham gia của thế hệ trẻ trong các buổi lễ giúp truyền tải giá trị truyền thống, giáo dục các em lòng biết ơn và trách nhiệm với quê hương đất nước. Đây là dịp để các em hiểu rõ hơn về những hi sinh thầm lặng đã làm nên hòa bình ngày hôm nay.
Các hoạt động tưởng niệm tại hang Co Phương cũng góp phần gắn kết cộng đồng, củng cố ý thức bảo vệ, gìn giữ di tích lịch sử quý giá cho các thế hệ nối tiếp.
4. Kinh nghiệm hữu ích khi đi hang Co Phương
Để hành trình khám phá hang Co Phương diễn ra an toàn và trọn vẹn, một vài lưu ý dưới đây sẽ giúp du khách chuẩn bị đầy đủ hơn trước khi khởi hành.
Nên lựa chọn giày thể thao hoặc giày leo núi có độ bám tốt để đảm bảo an toàn khi di chuyển trên địa hình dốc và nhiều đá.
Nên mặc trang phục thoáng mát nhưng nghiêm chỉnh để ghé thăm di tích và dâng hương.
Nên mang theo mũ rộng vành, kính râm để tránh nắng, đặc biệt vào những ngày nóng.
Nên giữ thái độ trang nghiêm khi bước vào khu vực hang, bởi đây là nơi an nghỉ của các liệt sĩ, cần tránh gây tiếng động lớn và giữ sự tôn trọng.
Nên chuẩn bị hoa tươi hoặc hương nếu có ý định dâng lễ, thể hiện lòng thành kính khi viếng thăm.
Nên chú ý bảo vệ môi trường bằng cách thu gom toàn bộ rác mang theo và đưa ra khu vực quy định, giữ gìn không gian hang luôn sạch đẹp và thanh tịnh.
5. Gợi ý kết hợp tham quan tại Thanh Hóa
5.1. Bản Hang / bản Thái lân cận
Các bản làng của người Thái quanh hang Co Phương mang đến nhiều trải nghiệm văn hóa bản địa thú vị. Đây là dịp để du khách tìm hiểu về đời sống, phong tục tập quán của cộng đồng người Thái vốn có lịch sử lâu đời tại Thanh Hóa.
Những ngôi nhà sàn truyền thống với kiến trúc độc đáo, không gian sinh hoạt gần gũi thiên nhiên là điểm nhấn nổi bật. Bạn có thể tận mắt quan sát nghề dệt thổ cẩm, làm đồ thủ công từ tre nứa, thưởng thức các món ăn đặc trưng của người Thái.
5.2. Cửa khẩu quốc tế Na Mèo và chợ phiên Na Mèo
Cửa khẩu quốc tế Na Mèo, nơi tiếp giáp giữa Việt Nam và Lào, là điểm dừng hấp dẫn cho những ai muốn trải nghiệm văn hóa vùng biên. Chợ phiên Na Mèo diễn ra định kỳ, thu hút sự tham gia của người dân hai nước, tạo bầu không khí giao thương nhộn nhịp và đậm đà bản sắc.
Cửa khẩu quốc tế Na Mèo nối với nước bạn Lào. (Nguồn: Sưu tầm)
Tại đây, du khách sẽ có cơ hội mua sắm những món đồ thủ công, gia vị, thực phẩm đặc sản của vùng biên giới. Không khí giao lưu thân thiện giữa cư dân hai nước để lại nhiều ấn tượng về tình hữu nghị Việt Nam và Lào.
5.3. Núi Nưa - Am Tiên
Núi Nưa là một trong những địa danh tâm linh - lịch sử quan trọng của xứ Thanh, gắn với nhiều truyền thuyết và dấu tích cổ xưa về cuộc khởi nghĩa Bà Triệu. Di tích được người dân xem là vùng đất linh thiêng với cảnh quan núi non hùng vĩ và không gian tĩnh tại.
Dự án Huyền tích Am Tiên đang được mong chờ tại Thanh Hóa. (Nguồn: Sưu tầm)
Hiện nay, dự án Huyền tích Am Tiên đang được triển khai, hướng đến mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa - tín ngưỡng của khu vực. Đồng thời hình thành quần thể du lịch tâm linh, sinh thái quy mô lớn trong tương lai.
Hang Co Phương là biểu tượng của tinh thần yêu nước, sự hy sinh đầy cảm xúc. Hành trình khám phá di tích quốc gia này sẽ mang lại trải nghiệm sâu sắc cho du khách về lịch sử, thiên nhiên lẫn văn hóa truyền thống. Đừng quên lên kế hoạch tham quan hang Co Phương trong năm 2026 để cảm nhận trọn vẹn những giá trị thiêng liêng và ý nghĩa mà nơi đây gìn giữ.
