1. Lễ hội Thanh Hóa và không gian văn hóa sống của xứ Thanh
1.1 Hệ thống lễ hội đa dạng bậc nhất Việt Nam
Trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa hiện diễn ra hơn 220 sự kiện văn hóa, thể thao và du lịch mỗi năm, trong đó phần lớn là các lễ hội truyền thống được tổ chức tại nhiều địa phương khác nhau. Hệ thống lễ hội này gắn bó chặt chẽ với mạng lưới hơn 1.500 di tích lịch sử - văn hóa, phản ánh chiều sâu văn hóa và bề dày lịch sử của vùng đất xứ Thanh.
Không gian lễ hội đề thờ Lê Hoàn. (Nguồn: Sưu tầm)
Nhiều di tích tiêu biểu là không gian tổ chức lễ hội quen thuộc, có thể kể đến khu di tích Lam Kinh, Thành nhà Hồ, đền thờ Lê Hoàn, đền Bà Triệu, làng Đông Sơn hay đền Nưa - Am Tiên. Bên cạnh đó, khu vực ven biển như Sầm Sơn với các điểm đến tâm linh và danh thắng tự nhiên cũng là nơi diễn ra nhiều hoạt động lễ hội mang màu sắc đặc trưng của vùng duyên hải.
Xét theo tính chất và nội dung, lễ hội Thanh Hóa thường được chia thành các nhóm chính như lễ hội tâm linh, lễ hội lịch sử, lễ hội nông nghiệp và lễ hội dân gian. Mỗi loại hình phản ánh những lát cắt khác nhau trong đời sống tín ngưỡng, sinh hoạt cộng đồng và truyền thống văn hóa của người dân địa phương.
1.2 Giá trị lịch sử - nhân văn của lễ hội Thanh Hóa
Nhiều lễ hội Thanh Hóa gắn liền với các nhân vật lịch sử và truyền thuyết dân gian có ý nghĩa quan trọng trong tiến trình hình thành vùng đất. Đền thờ Lê Hoàn là một ví dụ tiêu biểu, nơi tưởng niệm Hoàng đế Lê Đại Hành và lưu giữ nhiều dấu ấn kiến trúc, mỹ thuật truyền thống cùng hệ thống tư liệu, hiện vật có giá trị.
Không gian lễ hội tại khu di tích Lam Kinh cũng mang ý nghĩa đặc biệt trong việc tái hiện giai đoạn lịch sử thời Hậu Lê. Quần thể kiến trúc tại đây gồm các hạng mục như Nghinh môn, Tiền điện, Hậu điện, lăng tẩm và hệ thống linh vật gỗ, thể hiện trình độ nghệ thuật và tư duy kiến trúc của các triều đại phong kiến.
Thông qua các hoạt động nghi lễ, trò chơi dân gian và sinh hoạt văn hóa cộng đồng, lễ hội Thanh Hóa góp phần gìn giữ ký ức tập thể và truyền tải các giá trị lịch sử - nhân văn qua nhiều thế hệ. Đây không chỉ là dịp sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là không gian kết nối giữa truyền thống và đời sống đương đại, giúp cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu rõ hơn về nguồn cội và bản sắc văn hóa của địa phương.
2. Các lễ hội Thanh Hóa tiêu biểu theo mùa năm 2026
2.1 Lễ hội đầu xuân (tháng 1-2 âm lịch)
Mùa xuân là thời điểm diễn ra nhiều lễ hội truyền thống quan trọng tại Thanh Hóa, gắn với tín ngưỡng cầu an, cầu lộc và khai xuân. Trong đó, lễ hội tại đền Sòng, còn được gọi là chùa Sòng, thu hút đông đảo người dân và du khách đến dâng hương, cầu bình an cho năm mới.
Đông đảo du khách ghé thăm đền Nưa - Am Tiên vào dịp đầu xuân. (Nguồn: Sưu tầm)
Lễ hội đền Nưa - Am Tiên diễn ra trong không gian núi non, với các nghi thức truyền thống mang tính tâm linh, phản ánh tín ngưỡng dân gian lâu đời của cư dân địa phương. Bên cạnh đó, lễ hội Phủ Na cũng là điểm đến quen thuộc trong dịp đầu năm, gắn với các nghi lễ cầu phúc và sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Một số lễ hội khác như lễ hội rước Thần Cá tại suối cá Cẩm Lương hay lễ hội Khai Hạ mang ý nghĩa cầu cho mùa màng thuận lợi, đời sống bình yên. Nhìn chung, lễ hội Thanh Hóa đầu xuân tập trung vào yếu tố tâm linh, mở đầu năm mới trong không khí trang nghiêm và giàu bản sắc văn hóa.
2.2 Lễ hội tri ân anh hùng, danh nhân lịch sử
Nhóm lễ hội gắn với việc tưởng niệm các anh hùng và danh nhân lịch sử có vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa Thanh Hóa. Tiêu biểu là lễ hội tại đền thờ Lê Hoàn, được tổ chức nhằm tưởng nhớ Hoàng đế Lê Đại Hành. Các nghi thức rước kiệu, tế lễ tại đây được thực hiện theo nghi lễ truyền thống, phản ánh không gian sinh hoạt tín ngưỡng mang tính lịch sử.
Lễ hội Lam Kinh năm 2026 dự kiến tiếp tục được tổ chức tại khu di tích Lam Kinh, với các hoạt động tái hiện lịch sử, trình diễn nghệ thuật và nghi lễ truyền thống, giúp công chúng hiểu rõ hơn về giai đoạn triều Lê sơ.
Quy trình làm lễ lại lễ hội đền thờ Lê Hoàn. (Nguồn: Sưu tầm)
Ngoài ra, lễ hội Mường Khô tại xã Điền Lư mang đậm sắc thái văn hóa vùng cao, gắn với nghi lễ truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số. Các lễ hội này không chỉ mang ý nghĩa tưởng niệm mà còn góp phần giáo dục lịch sử và bảo tồn di sản văn hóa địa phương.
2.3 Lễ hội giữa năm và mùa vụ (tháng 6-8 âm lịch)
Vào mùa hè, các lễ hội Thanh Hóa gắn với biển và hoạt động du lịch trở nên sôi động hơn. Tại khu vực ven biển như Sầm Sơn, Hải Tiến và Hải Hòa, các chương trình lễ hội du lịch biển được tổ chức nhằm phục vụ nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng của du khách trong mùa cao điểm.
Không gian lễ hội du lịch biển hàng năm tại Sầm Sơn được mở rộng với các hoạt động văn hóa, giải trí và chương trình trình diễn nghệ thuật tại Quảng trường biển Sầm Sơn, góp phần tạo điểm nhấn cho du lịch mùa hè. Bên cạnh đó, các sự kiện ẩm thực biển tại khu vực Hoằng Hóa mang đến cơ hội trải nghiệm sản vật địa phương và sinh hoạt cộng đồng ven biển.
Lễ hội du lịch biển Sầm Sơn diễn ra vào mùa hè hàng năm. (Nguồn: Sưu tầm)
Ở khu vực miền núi, các lễ hội cầu mùa, tạ ơn thiên nhiên của đồng bào dân tộc tiếp tục được duy trì trong không gian văn hóa truyền thống, phản ánh mối quan hệ gắn bó giữa con người và môi trường tự nhiên.
2.4 Lễ hội văn hóa phi vật thể tiêu biểu
Thanh Hóa là địa phương có nhiều lễ hội gắn với di sản văn hóa phi vật thể. Trong đó, lễ hội Xuân Phả nổi bật với loại hình diễn xướng dân gian đặc trưng, đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Các điệu múa Xuân Phả với trang phục và âm nhạc truyền thống tạo nên không gian lễ hội giàu tính biểu trưng.
Lễ hội Mường Xia đậm đà bản sắc của đồng bào dân tộc. (Nguồn: Sưu tầm)
Bên cạnh đó, nhiều lễ hội của cộng đồng người Mường, Thái như lễ hội Mường Xia (xã Sơn Thủy) hay lễ hội Mường Ca Da (xã Hồi Xuân) được tổ chức định kỳ, gắn với các trò chơi dân gian, sinh hoạt văn hóa và tín ngưỡng bản địa.
Các phiên chợ vùng cao, lễ hội Trò Chiềng, Nàng Han hay chùa Mèo là dịp để giới thiệu nghề thủ công truyền thống, ẩm thực và nghệ thuật trình diễn dân gian. Những lễ hội này đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn, truyền dạy và phát huy giá trị văn hóa phi vật thể của các cộng đồng cư dân tại Thanh Hóa.
3. Trải nghiệm nổi bật tại lễ hội Thanh Hóa 2026
3.1 Những nghi lễ đặc sắc và ý nghĩa biểu tượng
Hệ thống nghi lễ tại các lễ hội Thanh Hóa phản ánh chiều sâu tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân địa phương. Nghi lễ rước kiệu là một trong những hoạt động tiêu biểu, thường được tổ chức trong không khí trang nghiêm, tuân thủ trình tự truyền thống. Tại đền Sòng, đoàn rước kiệu đi qua các tuyến đường làng, kết hợp với nhạc lễ truyền thống, góp phần tạo nên không gian sinh hoạt tâm linh đầu năm.
Tại đền Nưa - Am Tiên, các nghi lễ tế được tổ chức theo hình thức cổ truyền, bao gồm dâng hương và cầu an, cầu mùa. Những nghi thức này thể hiện sự tri ân đối với tổ tiên và thiên nhiên, đồng thời phản ánh tín ngưỡng dân gian lâu đời của cư dân vùng trung du.
Đông đảo du khách ghé thăm suối cá thần Cẩm Lương vào dịp lễ hội. (Nguồn: Sưu tầm)
Bên cạnh đó, múa Xuân Phả xuất hiện trong nhiều lễ hội với vai trò là hình thức diễn xướng dân gian mang tính biểu trưng. Nghi lễ khai hạ tại suối cá Cẩm Lương cũng để lại dấu ấn riêng, thể hiện mối quan hệ hài hòa giữa con người và môi trường tự nhiên thông qua các nghi thức mang tính cộng đồng.
3.2 Phần hội sôi động mang đậm tinh thần cộng đồng
Song song với phần lễ, phần hội tại các lễ hội Thanh Hóa là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng với nhiều trò chơi dân gian truyền thống. Các hoạt động như kéo co tại Lễ hội Trò Chiềng, tung còn trong lễ hội của cộng đồng người Thái, Mường thu hút sự tham gia của đông đảo người dân, tạo nên không khí giao lưu, gắn kết giữa các thế hệ.
Hoạt động đua thuyền trên sông Mã thường được tổ chức trong mùa lễ hội, trở thành điểm nhấn thu hút người xem nhờ tính tập thể và tinh thần thi đua. Ngoài ra, các tiết mục hát múa dân gian được trình diễn xuyên suốt lễ hội, phản ánh bản sắc văn hóa của từng vùng, từng cộng đồng cư dân.
Tại các lễ hội ven biển như ở Sầm Sơn, không gian phần hội được mở rộng với các chương trình giao lưu nghệ thuật ngoài trời, tạo điều kiện để du khách tham gia các hoạt động văn hóa và tiếp cận đời sống sinh hoạt của người dân địa phương.
3.3 Ẩm thực mùa lễ hội xứ Thanh
Ẩm thực trong mùa lễ hội Thanh Hóa gắn liền với đời sống tín ngưỡng và phong tục truyền thống. Các món ăn như xôi nếp cẩm, xôi gấc thường xuất hiện trong mâm lễ và đồng thời được giới thiệu tới du khách trong không gian sinh hoạt cộng đồng. Gà làng, được chế biến theo phương thức truyền thống của từng địa phương, là món ăn quen thuộc trong các dịp lễ hội.
Tại các lễ hội của cộng đồng dân tộc thiểu số, rượu cần là thức uống phổ biến, góp phần tạo nên không khí giao lưu, sẻ chia giữa người tham gia. Ở khu vực ven biển, đêm hội ẩm thực tại Hoằng Thanh giới thiệu nhiều món ăn chế biến từ hải sản địa phương, phản ánh nét đặc trưng của văn hóa ẩm thực biển.
Thông qua các hoạt động giới thiệu và thưởng thức ẩm thực, lễ hội Thanh Hóa không chỉ là dịp sinh hoạt văn hóa mà còn góp phần gìn giữ, lan tỏa giá trị ẩm thực truyền thống, giúp du khách hiểu rõ hơn về đời sống và phong tục của cộng đồng địa phương.
4. Kết hợp du lịch di sản - lịch trình lễ hội Thanh Hóa 2N1Đ/3N2Đ
4.1 Lịch trình gợi ý 2N1Đ / 3N2Đ mùa lễ hội
Với quỹ thời gian 2 ngày 1 đêm, du khách có thể lựa chọn hành trình tập trung vào trải nghiệm lễ hội và không gian di sản tiêu biểu của Thanh Hóa. Ngày đầu tiên, hành trình bắt đầu tại đền Sòng, tham dự các hoạt động lễ hội đầu xuân mang tính cầu an. Sau đó, du khách tiếp tục di chuyển đến đền Nưa - Am Tiên để tìm hiểu không gian tín ngưỡng gắn với cảnh quan núi rừng.
Lễ hội đền Sòng Sơn diên ra vào tháng 2 âm lịch. (Nguồn: Sưu tầm)
Ngày thứ hai, lịch trình có thể kết hợp tham quan khu di tích Lam Kinh nhằm tìm hiểu về lịch sử triều Lê, trước khi ghé suối cá Cẩm Lương để trải nghiệm không khí lễ hội Khai Hạ và các nghi thức dân gian truyền thống.
Với hành trình 3 ngày 2 đêm, du khách có thêm thời gian kết hợp lễ hội văn hóa với du lịch nghỉ dưỡng biển. Ngày đầu tiên dành cho việc tham gia các hoạt động lễ hội tại Sầm Sơn, tham quan không gian ven biển và một số điểm tâm linh địa phương. Ngày thứ hai di chuyển về khu vực trung du, tham quan đền thờ Lê Hoàn để tìm hiểu các dấu ấn lịch sử. Ngày cuối cùng, du khách có thể nghỉ ngơi tại khu vực Hải Tiến hoặc kết hợp thưởng thức ẩm thực biển tại Hoằng Hóa, khép lại hành trình khám phá xứ Thanh theo hướng đa trải nghiệm.
4.2 Trải nghiệm nghỉ dưỡng - vui chơi lân cận
Song song với các hoạt động lễ hội, du khách có thể kết hợp nghỉ dưỡng và vui chơi tại các điểm đến ven biển của Thanh Hóa. Tại Sầm Sơn, không gian biển được mở rộng với nhiều hoạt động tham quan, trong đó quảng trường biển Sầm Sơn là điểm dừng chân phù hợp để dạo bộ, tham quan không gian công cộng ven biển và theo dõi các chương trình trình diễn nghệ thuật, nhạc nước vào buổi tối.
Quảng trường biển Sầm Sơn là điểm đến hàng đầu khi ghé thăm phố biển. (Nguồn: Sưu tầm)
Khu vực Hải Tiến và Hải Hòa mang đến lựa chọn nghỉ dưỡng yên tĩnh hơn, phù hợp với du khách tìm kiếm không gian biển thoáng đãng. Ngoài ra, các điểm đến vùng cao như Pù Luông hoặc khu vực Hàm Rồng cũng có thể được bổ sung vào lịch trình nhằm đa dạng hóa trải nghiệm, từ tham quan cảnh quan tự nhiên đến tìm hiểu đời sống văn hóa địa phương.
Thanh Hóa với hơn 2.700 lễ hội Thanh Hóa phong phú mở ra chặng đường khám phá văn hóa đặc sắc, ý nghĩa. Mỗi mùa lễ hội là dịp để du khách hòa mình vào dòng chảy lịch sử, trải nghiệm nghi lễ tâm linh và kết nối với cộng đồng địa phương. Đừng bỏ lỡ cơ hội lên kế hoạch khám phá các lễ hội Thanh Hóa năm 2026 để cảm nhận trọn vẹn nét đẹp văn hóa xứ Thanh!