1. Khái quát về hệ thống di tích cấp quốc gia ở Thanh Hóa
1.1. Thanh Hóa – vùng đất giàu truyền thống lịch sử và văn hóa
Thanh Hóa nằm ở khu vực Bắc Trung Bộ, là vùng đất có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, gắn với nhiều giai đoạn quan trọng của dân tộc. Nơi đây từng là quê hương, căn cứ hoạt động của nhiều nhân vật lịch sử và triều đại phong kiến; đồng thời lưu giữ dấu tích của các nền văn hóa cổ, những công trình kiến trúc truyền thống cùng hệ thống di sản văn hóa vật thể, phi vật thể phong phú.

Toàn cảnh vùng đất xứ Thanh với hệ thống di tích lịch sử và văn hóa phong phú. (Nguồn: Sưu tầm)
Từ dấu tích khảo cổ thời tiền sử tại Hang Con Moong, di chỉ văn hóa Đông Sơn đến những công trình gắn với triều Lê sơ như Lam Kinh, mỗi di tích đều góp phần tái hiện một lát cắt lịch sử của vùng đất xứ Thanh. Bên cạnh đó, các đền, chùa, đình làng và danh lam thắng cảnh còn phản ánh đời sống tín ngưỡng, phong tục cũng như quá trình cộng đồng cư dân hình thành và phát triển qua nhiều thế hệ.
Theo thông tin được công bố trên chuyên trang Chuyển đổi số của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch năm 2025, Thanh Hóa có 858 di tích được xếp hạng các cấp, trong đó gồm 5 di tích quốc gia đặc biệt, 139 di tích quốc gia và 713 di tích cấp tỉnh. Địa phương còn có một di sản văn hóa thế giới, 28 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và 8 bảo vật quốc gia.
Số lượng và sự đa dạng của các di sản cho thấy Thanh Hóa sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa – lịch sử có giá trị lớn. Đây cũng là nền tảng để địa phương phát triển các sản phẩm du lịch tìm hiểu lịch sử, tham quan di tích, du lịch tâm linh và trải nghiệm văn hóa bản địa bên cạnh thế mạnh du lịch biển, sinh thái.
1.2. Số lượng và các cấp xếp hạng di tích tại Thanh Hóa
Hệ thống di tích tại Thanh Hóa được phân loại theo các cấp xếp hạng nhằm ghi nhận giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc, nghệ thuật và khảo cổ của từng địa điểm. Trong đó, di tích quốc gia đặc biệt là cấp xếp hạng cao hơn di tích quốc gia; tiếp đến là di tích cấp tỉnh. Mỗi cấp xếp hạng thể hiện mức độ giá trị và tầm quan trọng của di tích trong hệ thống di sản.
Trong số 858 di tích được xếp hạng tại Thanh Hóa, 139 di tích thuộc cấp quốc gia và 5 di tích được xếp hạng quốc gia đặc biệt theo số liệu công bố năm 2025. Một số địa danh nổi bật có thể kể đến như Khu di tích Lam Kinh, quần thể di tích đền Bà Triệu, đền thờ Lê Hoàn, khu di tích khảo cổ Hang Con Moong và quần thể di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh Sầm Sơn.
Đặc biệt, Thanh Hóa còn có Thành Nhà Hồ – công trình được xếp hạng di tích quốc gia từ năm 1962 và được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa thế giới năm 2011. Đây là trường hợp tiêu biểu cho thấy một di tích có thể đồng thời mang nhiều danh hiệu ở các hệ thống công nhận khác nhau.
Khi tìm hiểu danh sách di tích cấp quốc gia ở Thanh Hóa, du khách nên chú ý phân biệt giữa di tích quốc gia, di tích quốc gia đặc biệt và di sản thế giới. Việc xác định đúng danh hiệu giúp hiểu rõ hơn giá trị của từng địa điểm, đồng thời tránh nhầm lẫn giữa cấp xếp hạng di tích trong nước với danh hiệu di sản do UNESCO công nhận.
2. Những di tích cấp quốc gia ở Thanh Hóa tiêu biểu
2.1. Khu di tích lịch sử Lam Kinh – Dấu ấn triều đại Hậu Lê
Khu di tích lịch sử Lam Kinh nằm tại khu vực Lam Sơn, tỉnh Thanh Hóa, cách trung tâm tỉnh khoảng 50 km về phía tây bắc. Đây là vùng đất gắn liền với quê hương của Anh hùng dân tộc Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh kéo dài từ năm 1418 đến năm 1427. Sau khi giành thắng lợi, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, lập nên triều Hậu Lê và mở ra một giai đoạn phát triển quan trọng trong lịch sử dân tộc.

Khu di tích Lam Kinh lưu giữ dấu ấn lịch sử triều đại Hậu Lê. (Nguồn: Sưu tầm)
Năm 1430, vùng đất Lam Sơn được đổi tên thành Tây Kinh, thường gọi là Lam Kinh. Đến năm 1433, sau khi vua Lê Thái Tổ qua đời, thi hài nhà vua được an táng tại Vĩnh Lăng. Từ đó, Lam Kinh trở thành khu sơn lăng, nơi an táng các vua và một số thành viên hoàng tộc triều Lê sơ. Không gian di tích được quy hoạch gắn với địa thế núi, sông và cảnh quan tự nhiên, thể hiện quan niệm phong thủy trong xây dựng công trình cung đình, lăng tẩm thời phong kiến.
Quần thể Lam Kinh có nhiều hạng mục quan trọng như chính điện, sân rồng, các lăng vua, bia ký và những công trình phụ trợ. Trong đó, Vĩnh Lăng là nơi an nghỉ của vua Lê Thái Tổ, còn bia Vĩnh Lăng ghi lại thân thế, sự nghiệp và công lao của vị vua khai sáng triều Hậu Lê. Các công trình và hiện vật còn lưu giữ tại đây là tư liệu có giá trị để nghiên cứu lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc thời Lê sơ.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử và kiến trúc nghệ thuật, Lam Kinh được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Ngày nay, nơi đây vừa là điểm đến tìm hiểu lịch sử, vừa là không gian văn hóa tâm linh quan trọng của xứ Thanh, thu hút du khách đến tham quan, dâng hương và tìm hiểu về triều đại Hậu Lê.
2.2. Khu di tích đền Bà Triệu – Tưởng nhớ nữ anh hùng dân tộc
Khu di tích đền Bà Triệu nằm tại khu vực Phú Điền, tỉnh Thanh Hóa, gắn với cuộc khởi nghĩa chống chính quyền đô hộ Đông Ngô do nữ anh hùng Triệu Thị Trinh lãnh đạo vào thế kỷ III. Bà Triệu, thường được người dân gọi là Bà Triệu, là biểu tượng của tinh thần yêu nước, ý chí độc lập và khát vọng tự chủ của dân tộc. Cuộc khởi nghĩa năm 248 dù không giành thắng lợi cuối cùng nhưng đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử và ký ức văn hóa Việt Nam.
Quần thể di tích không chỉ có đền thờ Bà Triệu mà còn bao gồm nhiều công trình liên quan đến cuộc khởi nghĩa và hoạt động tưởng niệm nhân vật lịch sử này, như khu lăng mộ Bà Triệu, mộ ba ông tướng họ Lý, Miếu Bàn Thề, đình Phú Điền và đền Đệ Tứ. Các công trình được bố trí trong không gian có sự kết hợp giữa kiến trúc truyền thống và cảnh quan tự nhiên, tạo nên tổng thể di tích mang giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật.

Đền Bà Triệu tưởng nhớ nữ anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh. (Nguồn: Sưu tầm)
Đền Bà Triệu có bố cục gồm nhiều lớp không gian nối tiếp nhau, từ nghi môn ngoại, hồ sen, bình phong, nghi môn trung đến sân, tiền đường, trung đường và hậu cung. Các chi tiết kiến trúc như cột đá, tượng nghê, hình tượng tứ linh và hệ thống mái ngói góp phần tạo nên vẻ trang nghiêm cho công trình. Tại di tích hiện còn lưu giữ nhiều di vật, cổ vật có niên đại từ cuối thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX, cùng các sắc phong có giá trị tư liệu lịch sử.
Hằng năm, lễ hội đền Bà Triệu được tổ chức từ ngày 19 đến 22 tháng Hai âm lịch, với các nghi thức tế lễ, rước kiệu và hoạt động diễn xướng dân gian. Đây là dịp để người dân tưởng nhớ công lao của nữ anh hùng, đồng thời duy trì những phong tục văn hóa truyền thống của địa phương. Với giá trị đặc biệt về lịch sử và kiến trúc nghệ thuật, khu di tích Bà Triệu được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
2.3. Đền thờ Lê Hoàn – Di tích gắn với vị vua khai sáng triều Tiền Lê
Đền thờ Lê Hoàn tọa lạc tại xã Xuân Lập, tỉnh Thanh Hóa, là công trình thờ vua Lê Đại Hành – vị hoàng đế sáng lập triều Tiền Lê. Ông có tên húy là Lê Hoàn, sinh năm 941, xuất thân từ vùng đất Ái Châu xưa. Trong thời kỳ đất nước đối mặt với nhiều biến động, ông giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức kháng chiến chống quân Tống năm 981, bảo vệ nền độc lập và củng cố chính quyền Đại Cồ Việt.

Đền thờ Lê Hoàn lưu giữ dấu ấn về vị vua khai sáng triều Tiền Lê. (Nguồn: Sưu tầm)
Sau khi lên ngôi năm 980, Lê Đại Hành tiếp tục xây dựng và ổn định đất nước, mở rộng sản xuất nông nghiệp, củng cố quân đội và duy trì quan hệ ngoại giao. Những đóng góp trong thời gian trị vì khiến ông trở thành nhân vật có vị trí quan trọng trong lịch sử Việt Nam thế kỷ X.
Đền thờ Lê Hoàn là công trình có lịch sử hơn 500 năm, được xây dựng để tưởng nhớ và tri ân vị vua có công với đất nước. Qua nhiều lần tu bổ, di tích vẫn lưu giữ những giá trị kiến trúc truyền thống, hệ thống đồ thờ và tư liệu liên quan đến triều Tiền Lê. Đây là địa điểm có ý nghĩa trong việc nghiên cứu lịch sử địa phương, đồng thời thể hiện truyền thống uống nước nhớ nguồn của người dân Thanh Hóa.
Tháng 12/2018, đền thờ Lê Hoàn được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Ngày nay, di tích là điểm đến dành cho những người muốn tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp của vua Lê Đại Hành và giai đoạn đầu xây dựng nền độc lập tự chủ sau thời kỳ Bắc thuộc.
2.4. Hang Con Moong – Giá trị khảo cổ từ thời tiền sử
Hang Con Moong thuộc khu vực Cúc Phương, tỉnh Thanh Hóa, là một trong những địa điểm khảo cổ quan trọng của Việt Nam. Di tích nằm trong vùng núi đá vôi, có địa hình và cảnh quan tự nhiên đặc trưng của khu vực Bắc Trung Bộ. Tên gọi Con Moong theo tiếng địa phương có nghĩa là con thú, gắn với hình dáng cửa hang được người dân liên tưởng đến một loài vật.
Hang được phát hiện và khai quật lần đầu vào năm 1976. Những đợt nghiên cứu tiếp theo, đặc biệt là hoạt động khảo cổ trong giai đoạn 2010–2015 với sự tham gia của các nhà khoa học Việt Nam và Nga, đã làm rõ hơn giá trị của di tích. Ngoài hang chính, khu vực này còn có nhiều địa điểm khảo cổ phụ cận như hang Lý Chùn, hang Bố Giáo, hang Mang Chiêng và Hang Diêm.
Các lớp trầm tích và di vật được phát hiện tại Hang Con Moong cung cấp tư liệu quan trọng về quá trình cư trú, sinh hoạt và thích nghi với môi trường tự nhiên của cư dân tiền sử. Những dấu tích khảo cổ tại đây góp phần nghiên cứu sự phát triển liên tục của các cộng đồng người cổ qua nhiều giai đoạn, từ đó bổ sung dữ liệu về lịch sử thời tiền sử ở Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.
Không gian hang động cùng hệ thống di tích phụ cận tạo nên một quần thể khảo cổ có giá trị khoa học lớn. Đây không đơn thuần là điểm tham quan thiên nhiên mà còn là địa chỉ nghiên cứu quan trọng đối với các nhà khảo cổ học, sử học và những người quan tâm đến nguồn gốc, quá trình phát triển của con người. Di tích khảo cổ Hang Con Moong và các di tích phụ cận được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
2.5. Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh Sầm Sơn – Không gian văn hóa ven biển
Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh Sầm Sơn là quần thể di sản kết hợp giữa cảnh quan tự nhiên, công trình kiến trúc cổ và những địa danh gắn với truyền thuyết dân gian của cư dân vùng biển. Nổi bật trong không gian này là dãy núi Trường Lệ nằm sát bờ biển, nơi có những ngôi đền cổ và thắng cảnh nổi tiếng như đền Độc Cước, đền Tô Hiến Thành, đền Cô Tiên và Hòn Trống Mái.
Trước khi được nâng hạng, khu danh thắng Sầm Sơn đã được công nhận là di tích quốc gia từ năm 1962. Ngày 31/12/2019, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1954/QĐ-TTg, xếp hạng Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh Sầm Sơn là di tích quốc gia đặc biệt. Đây là sự ghi nhận đối với giá trị tổng thể của khu vực, nơi cảnh quan núi, biển và các công trình văn hóa có mối liên hệ chặt chẽ.
Trong quần thể này, đền Độc Cước là điểm thờ tự gắn với truyền thuyết vị thần xẻ đôi thân mình để bảo vệ người dân và vùng biển. Đền Tô Hiến Thành lưu dấu công lao của vị đại thần triều Lý, trong khi đền Cô Tiên gắn với câu chuyện dân gian về người phụ nữ có lòng nhân hậu, cứu giúp người dân. Hòn Trống Mái lại nổi bật với những khối đá tự nhiên có hình dáng đặc biệt, gắn với truyền thuyết về tình yêu thủy chung.
Sự kết hợp giữa di tích kiến trúc, tín ngưỡng dân gian và cảnh quan biển tạo nên nét riêng cho quần thể Sầm Sơn. Du khách đến đây có thể kết hợp tham quan các ngôi đền, tìm hiểu truyền thuyết địa phương, ngắm cảnh núi Trường Lệ và khám phá vẻ đẹp của vùng biển Thanh Hóa. Đây cũng là một trong những điểm đến tiêu biểu giúp mở rộng trải nghiệm du lịch Sầm Sơn từ nghỉ dưỡng biển sang khám phá lịch sử và văn hóa.
2.6. Thành Nhà Hồ – Di sản văn hóa thế giới tại Thanh Hóa
Thành Nhà Hồ nằm trên địa bàn khu vực Vĩnh Lộc, Thanh Hóa, còn được biết đến với các tên gọi như thành Tây Đô, thành An Tôn hay thành Tây Giai. Công trình được Hồ Quý Ly cho xây dựng vào năm 1397, trước khi ông lên ngôi và thành lập nhà Hồ năm 1400. Sau khi hoàn thành, nơi đây trở thành kinh đô của vương triều Hồ, đánh dấu một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV.

Thành Nhà Hồ nổi bật với kỹ thuật xây dựng bằng những khối đá lớn. (Nguồn: Sưu tầm)
Điểm nổi bật của Thành Nhà Hồ là kỹ thuật xây dựng thành bằng những khối đá lớn được gia công và ghép nối với nhau. Công trình có mặt bằng gần vuông, bốn cổng chính mở theo các hướng, trong đó cổng Nam là hạng mục còn lưu giữ khá rõ nét kiến trúc vòm cuốn bằng đá. Theo tư liệu của Cục Di sản văn hóa, quá trình xây dựng thành sử dụng khoảng 20.000 m³ đá và gần 100.000 m³ đất đào đắp. Quy mô cùng kỹ thuật thi công cho thấy trình độ tổ chức xây dựng và năng lực kiến trúc của người Việt ở cuối thế kỷ XIV.
Không gian di sản Thành Nhà Hồ không chỉ giới hạn trong khu vực tường thành. Quần thể còn bao gồm các di tích liên quan như Đàn Nam Giao, La Thành, hào thành, dấu tích khảo cổ dưới lòng đất, làng cổ và cảnh quan núi non, sông nước xung quanh. Những thành phần này góp phần làm rõ cấu trúc của kinh đô Tây Đô xưa cũng như mối liên hệ giữa công trình kiến trúc với môi trường tự nhiên và đời sống cư dân.
Thành Nhà Hồ được xếp hạng di tích quốc gia từ năm 1962. Ngày 27/6/2011, tại kỳ họp lần thứ 35 của Ủy ban Di sản Thế giới tổ chức ở Paris, UNESCO chính thức ghi danh công trình vào Danh mục Di sản văn hóa thế giới. Danh hiệu này ghi nhận giá trị nổi bật toàn cầu của Thành Nhà Hồ về quy hoạch đô thị, kiến trúc thành đá và sự giao thoa văn hóa trong khu vực Đông Á, Đông Nam Á.
Ngày nay, Thành Nhà Hồ là điểm đến quan trọng trong hành trình khám phá di sản Thanh Hóa. Du khách có thể tham quan các cổng thành, tìm hiểu kỹ thuật xây dựng bằng đá, khám phá không gian khảo cổ và tìm hiểu câu chuyện về kinh đô Tây Đô. Đây là lựa chọn phù hợp cho những ai yêu thích lịch sử, kiến trúc cổ và muốn tìm hiểu sâu hơn về một giai đoạn nhiều biến động của đất nước.
3. Giá trị lịch sử, văn hóa của các di tích cấp quốc gia ở Thanh Hóa
3.1. Lưu giữ dấu ấn các triều đại và sự kiện lịch sử
Các di tích cấp quốc gia ở Thanh Hóa là những địa chỉ quan trọng giúp tái hiện nhiều giai đoạn trong tiến trình lịch sử dân tộc. Mỗi địa điểm gắn với một nhân vật, sự kiện hoặc thời kỳ khác nhau, tạo nên bức tranh lịch sử đa dạng của vùng đất xứ Thanh.
Khu di tích Lam Kinh gắn với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và sự hình thành triều Hậu Lê; đền thờ Lê Hoàn lưu giữ ký ức về vị vua sáng lập triều Tiền Lê; quần thể đền Bà Triệu ghi dấu cuộc khởi nghĩa chống quân Đông Ngô năm 248. Trong khi đó, Thành Nhà Hồ phản ánh tư duy quy hoạch và kỹ thuật xây dựng thành lũy bằng đá vào cuối thế kỷ XIV. Những địa danh này góp phần làm rõ vai trò của Thanh Hóa trong nhiều giai đoạn quan trọng của lịch sử Việt Nam.
Bên cạnh các công trình gắn với lịch sử phong kiến, Hang Con Moong còn mang ý nghĩa đặc biệt đối với nghiên cứu thời tiền sử. Những lớp trầm tích và di vật khảo cổ tại đây cung cấp tư liệu về quá trình cư trú, sinh hoạt của người tiền sử, bổ sung góc nhìn về lịch sử phát triển lâu dài của cộng đồng cư dân trên lãnh thổ Việt Nam.
Thông qua hệ thống di tích, du khách có thể tiếp cận lịch sử bằng những dấu tích cụ thể thay vì chỉ tìm hiểu qua sách vở. Các công trình, bia ký, hiện vật và không gian cảnh quan trở thành tư liệu trực quan, giúp những câu chuyện về nhân vật, triều đại và sự kiện lịch sử trở nên gần gũi, dễ hình dung hơn.
3.2. Bảo tồn kiến trúc, khảo cổ và bản sắc văn hóa địa phương
Một giá trị nổi bật của hệ thống di tích Thanh Hóa nằm ở sự đa dạng về loại hình di sản. Từ kiến trúc cung đình, lăng tẩm, đền thờ đến thành lũy bằng đá và hang động khảo cổ, mỗi địa điểm đều phản ánh trình độ kỹ thuật, tư duy thẩm mỹ cũng như đời sống văn hóa của con người trong từng thời kỳ.

Các di tích góp phần gìn giữ nghi lễ và phong tục văn hóa truyền thống. (Nguồn: Sưu tầm)
Tại Lam Kinh, hệ thống chính điện, lăng mộ và bia đá thể hiện đặc trưng kiến trúc cung đình, lăng tẩm thời Lê sơ. Đền Bà Triệu và đền thờ Lê Hoàn lưu giữ những dấu ấn của kiến trúc tín ngưỡng truyền thống, cùng các nghi lễ tưởng niệm nhân vật lịch sử. Thành Nhà Hồ lại nổi bật với kỹ thuật khai thác, vận chuyển và ghép những khối đá lớn để tạo nên công trình thành lũy có quy mô đáng chú ý. Trong khi đó, Hang Con Moong có giá trị nổi bật về địa tầng và di vật khảo cổ.
Không gian di tích còn gắn liền với các lễ hội và tập quán văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Lễ hội Lam Kinh tưởng nhớ vua Lê Thái Tổ và các bậc tiền nhân; lễ hội đền Bà Triệu thể hiện lòng tri ân đối với nữ anh hùng dân tộc. Những hoạt động này góp phần duy trì nghi thức truyền thống, lan tỏa tinh thần uống nước nhớ nguồn và tăng cường sự gắn kết cộng đồng.
Việc bảo tồn di tích vì vậy không dừng lại ở tu bổ công trình hay lưu giữ hiện vật. Đây còn là quá trình bảo vệ cảnh quan, duy trì sinh hoạt văn hóa và truyền lại những giá trị lịch sử cho thế hệ sau. Khi được quản lý và khai thác phù hợp, các di tích sẽ tiếp tục phát huy vai trò như những không gian giáo dục truyền thống và lưu giữ bản sắc địa phương.
3.3. Góp phần phát triển du lịch văn hóa – lịch sử
Sở hữu nhiều di tích có giá trị, Thanh Hóa có điều kiện phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa – lịch sử với nội dung và trải nghiệm đa dạng. Du khách có thể lựa chọn hành trình tìm hiểu triều đại phong kiến tại Lam Kinh, khám phá kỹ thuật xây dựng cổ tại Thành Nhà Hồ, tham quan các địa điểm gắn với cuộc khởi nghĩa Bà Triệu hoặc tìm hiểu dấu tích cư trú của người tiền sử tại Hang Con Moong.
Các điểm đến này cũng tạo cơ hội kết nối du lịch di sản với những sản phẩm khác của địa phương. Chẳng hạn, hành trình khám phá khu vực Sầm Sơn có thể kết hợp tham quan đền Độc Cước, đền Cô Tiên, Hòn Trống Mái và nghỉ dưỡng bên bờ biển. Với khu vực phía tây, du khách có thể kết hợp tìm hiểu Lam Kinh với trải nghiệm cảnh quan, văn hóa bản địa tại các địa bàn lân cận.
Việc phát huy giá trị di tích còn góp phần tạo sinh kế cho cộng đồng thông qua các hoạt động dịch vụ du lịch, lưu trú, ẩm thực, hướng dẫn tham quan và giới thiệu sản phẩm văn hóa địa phương. Đối với những di sản có giá trị nổi bật như Thành Nhà Hồ hay Lam Kinh, đây cũng là cơ hội quảng bá hình ảnh Thanh Hóa đến du khách trong nước và quốc tế.
Tuy nhiên, phát triển du lịch di sản cần đặt yêu cầu bảo tồn lên hàng đầu. Hoạt động tham quan, tổ chức sự kiện và xây dựng dịch vụ phải phù hợp với tính chất của từng di tích, tránh tác động tiêu cực đến kiến trúc, hiện vật và cảnh quan nguyên gốc. Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng địa phương sẽ góp phần bảo đảm di sản được khai thác hiệu quả nhưng vẫn giữ gìn giá trị lâu dài.
4. Kinh nghiệm tham quan các di tích cấp quốc gia ở Thanh Hóa
4.1. Gợi ý các tuyến tham quan theo khu vực
Do các di tích cấp quốc gia ở Thanh Hóa phân bố trên địa bàn rộng, du khách nên sắp xếp lịch trình theo từng khu vực thay vì cố gắng ghé thăm tất cả trong một ngày. Cách tổ chức này giúp tiết kiệm thời gian di chuyển, đồng thời có đủ thời gian tìm hiểu lịch sử và kiến trúc tại mỗi điểm đến.
Tuyến Lam Kinh – Thành Nhà Hồ: Đây là lựa chọn phù hợp với du khách yêu thích lịch sử và kiến trúc cổ. Buổi sáng, du khách có thể tham quan khu di tích Lam Kinh, tìm hiểu cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, triều Hậu Lê và hệ thống lăng mộ, bia đá. Sau đó, hành trình tiếp tục đến Thành Nhà Hồ để khám phá kiến trúc thành đá, các cổng thành và không gian di sản xung quanh. Hai điểm đến nằm ở những khu vực khác nhau nên cần chủ động tính toán thời gian di chuyển, phù hợp hơn với lịch trình một ngày có chuẩn bị trước.
Tuyến đền Bà Triệu – Núi Nưa – Đền Nưa – Am Tiên: Hành trình này phù hợp với những người muốn tìm hiểu sâu hơn về cuộc khởi nghĩa Bà Triệu và các địa danh gắn với tín ngưỡng dân gian. Du khách có thể bắt đầu tại khu di tích đền Bà Triệu ở xã Triệu Lộc, sau đó sắp xếp chuyến đi đến khu vực Núi Nưa, Đền Nưa và Am Tiên. Đây là những địa điểm thuộc các khu vực khác nhau, vì vậy nên dành riêng một buổi hoặc một ngày tùy lịch trình. Khu di tích Địa điểm khởi nghĩa Bà Triệu gồm Núi Nưa – Đền Nưa – Am Tiên cũng đã được tỉnh phê duyệt quy hoạch bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị giai đoạn 2025–2035.
Tuyến Sầm Sơn – núi Trường Lệ: Nếu lưu trú tại Sầm Sơn, du khách có thể kết hợp nghỉ dưỡng biển với hành trình khám phá các di tích trong quần thể danh thắng. Những điểm đến tiêu biểu gồm đền Độc Cước, đền Tô Hiến Thành, đền Cô Tiên và Hòn Trống Mái. Các địa danh này nằm trong không gian núi Trường Lệ, thuận tiện để sắp xếp thành lịch trình tham quan trong nửa ngày.
Tuyến khám phá di sản khảo cổ Hang Con Moong: Với những người quan tâm đến lịch sử tiền sử và nghiên cứu khảo cổ, Hang Con Moong là điểm đến có giá trị chuyên biệt. Do đặc thù địa hình và tính chất của khu di tích, du khách nên tìm hiểu trước thông tin tiếp cận, tình trạng phục vụ tham quan và hướng dẫn của đơn vị quản lý, thay vì tự ý di chuyển vào khu vực hang động.
4.2. Thời điểm phù hợp để khám phá di tích
Mùa xuân và mùa thu thường là những khoảng thời gian thuận lợi để tham quan các di tích lịch sử tại Thanh Hóa. Thời tiết tương đối dễ chịu giúp du khách thoải mái di chuyển giữa các công trình, tham quan khuôn viên rộng và tìm hiểu cảnh quan xung quanh. Đặc biệt, mùa xuân có nhiều hoạt động lễ hội tại các điểm di tích, phù hợp với người muốn trải nghiệm không khí văn hóa, tín ngưỡng địa phương.

Mùa xuân là thời điểm thích hợp để kết hợp tham quan di tích và trải nghiệm lễ hội. (Nguồn: Sưu tầm)
Nếu yêu thích tìm hiểu lịch sử gắn với lễ hội, du khách có thể tham khảo thời gian tổ chức Lễ hội đền Bà Triệu và Lễ hội Lam Kinh. Đây là những sự kiện văn hóa quan trọng, thường có các nghi thức dâng hương, tế lễ, rước kiệu và hoạt động diễn xướng truyền thống. Tuy nhiên, vào dịp lễ hội, lượng khách có thể tăng cao nên cần chủ động phương tiện, thời gian và nơi nghỉ ngơi.
Với những chuyến đi tập trung vào tham quan kiến trúc, chụp ảnh và tìm hiểu di sản, các ngày thường trong tuần có thể là lựa chọn phù hợp hơn nhờ không gian ít đông đúc. Du khách nên ưu tiên đi vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, tránh khung giờ nắng nóng, nhất là khi tham quan những khu di tích có diện tích lớn và nhiều hạng mục ngoài trời.
4.3. Những lưu ý khi tham quan và tìm hiểu di sản
Trước chuyến đi, du khách nên tìm hiểu trước vị trí, giờ mở cửa, quy định tham quan và các dịch vụ tại từng điểm di tích. Một số khu vực có nhiều hạng mục nằm cách nhau, vì vậy việc xem trước sơ đồ hoặc chuẩn bị lịch trình sẽ giúp hạn chế bỏ sót những công trình quan trọng.
Khi tham quan đền, lăng tẩm và các không gian thờ tự, nên lựa chọn trang phục lịch sự, giữ thái độ trang nghiêm và tuân thủ hướng dẫn của ban quản lý. Không tự ý chạm vào hiện vật, bia ký, đồ thờ hoặc di chuyển khỏi vị trí trưng bày. Với các khu di tích khảo cổ và hang động, cần đi theo tuyến được phép tiếp cận, không tự ý tác động đến địa tầng, di vật hay cấu trúc tự nhiên.
Du khách cũng nên chuẩn bị giày dép thuận tiện, nước uống và vật dụng chống nắng, đặc biệt khi tham quan những khuôn viên rộng như Lam Kinh, Thành Nhà Hồ hoặc các địa điểm trên địa hình đồi núi. Nếu đi cùng trẻ nhỏ và người cao tuổi, nên bố trí thời gian nghỉ hợp lý, tránh lịch trình di chuyển quá dày.
Một thông tin hữu ích cho du khách là từ ngày 26/2/2026, Thanh Hóa áp dụng miễn phí dịch vụ trông giữ phương tiện tại một số di tích trọng điểm do Ban Quản lý di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh quản lý, gồm Thành Nhà Hồ, Lam Kinh, đền Bà Triệu và khu vực Núi Nưa – Am Tiên. Du khách nên kiểm tra lại thông báo của đơn vị quản lý trước chuyến đi để cập nhật chính sách và phạm vi áp dụng mới nhất.
Cuối cùng, hãy dành thời gian đọc bảng giới thiệu, tìm hiểu câu chuyện lịch sử và giá trị kiến trúc của từng địa điểm thay vì chỉ tham quan, chụp ảnh. Cách khám phá này giúp chuyến đi có chiều sâu hơn, đồng thời thể hiện sự trân trọng đối với những di sản mà các thế hệ trước đã gìn giữ.
Khám phá di tích cấp quốc gia ở Thanh Hóa là hành trình tìm về những dấu mốc lịch sử, văn hóa và kiến trúc đã góp phần tạo nên bản sắc xứ Thanh. Từ Lam Kinh, đền Bà Triệu, đền thờ Lê Hoàn đến Hang Con Moong, Thành Nhà Hồ và quần thể di tích Sầm Sơn, mỗi địa danh đều lưu giữ những câu chuyện và giá trị di sản riêng. Kết hợp tham quan các điểm đến theo từng khu vực, du khách có thể hiểu sâu hơn về lịch sử địa phương, đồng thời có thêm trải nghiệm ý nghĩa trong hành trình khám phá Thanh Hóa.