1. Giới thiệu tổng quan về đền Phúc Khê
1.1. Đền Phúc Khê nằm ở đâu?
Đền Phúc Khê tọa lạc tại thôn Phúc Triền, phường Đông Tiến, tỉnh Thanh Hóa. Công trình nằm giữa vùng đồng quê yên bình, cách trung tâm thành phố Thanh Hóa cũ khoảng 12 km về phía Tây, xung quanh là những cánh đồng rộng và không gian làng quê đặc trưng của xứ Thanh. Với vị trí gắn liền với vùng đất Cổ Bôn xưa, ngôi đền không chỉ là địa điểm sinh hoạt tín ngưỡng của người dân địa phương mà còn là di tích lịch sử có giá trị, thu hút những du khách yêu thích khám phá văn hóa và kiến trúc cổ.
Đền Phúc Khê tọa lạc tại phường Đông Tiến, Thanh Hóa. (Nguồn: Sưu tầm)
1.2. Lịch sử hình thành và quá trình xây dựng ngôi đền
Đền Phúc Khê được khởi dựng vào năm 1617, niên hiệu Hoằng Định thứ 18 dưới triều vua Lê Kính Tông, nhằm thờ Phúc Khê tướng công Nguyễn Văn Nghi. Sau khi công trình được xây dựng, con trai thứ hai của ông là Nguyễn Khải đã tiếp tục tu sửa và mở rộng quy mô đền. Đến năm 1631, cháu ngoại ông là Lê Khắc Tuy cùng nhân dân địa phương tiến hành tu bổ, hoàn thiện thêm các hạng mục, tạo nên một quần thể đền thờ và lăng mộ có quy mô đáng kể. Trải qua hơn 400 năm, di tích vẫn lưu giữ nhiều dấu tích kiến trúc và giá trị lịch sử đặc biệt.
Quần thể đền thờ và lăng mộ từng có tổng diện tích khoảng 38.000 m², được xây dựng theo lối kiến trúc nội công ngoại quốc với hai vòng thành khép kín, thành ngoài bằng đất và thành trong bằng đá. Cách tổ chức không gian này tạo nên diện mạo độc đáo, khiến công trình được ví như một Thành Nhà Hồ thu nhỏ giữa vùng đồng bằng xứ Thanh. Qua thời gian, một số hạng mục đã chịu ảnh hưởng của thời tiết và xuống cấp, nhưng những dấu tích còn lại vẫn cho thấy quy mô, kỹ thuật xây dựng và tầm vóc của công trình trong lịch sử.
2. Tìm hiểu về Phúc Khê tướng công Nguyễn Văn Nghi
Phúc Khê tướng công Nguyễn Văn Nghi là một danh nhân tiêu biểu của vùng đất Cổ Bôn xưa, quê tại làng Kim Bôi, xã Đông Thanh, huyện Đông Sơn, Thanh Hóa. Ông sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống khoa bảng, sớm nổi tiếng thông minh, ham học và có tư chất hơn người. Năm Giáp Dần 1554, dưới triều vua Lê Trung Tông, ông thi đỗ Nhất giáp Chế khoa, mở đầu con đường quan nghiệp nhiều dấu ấn. Không chỉ được biết đến là một bậc đại khoa, Nguyễn Văn Nghi còn nổi tiếng với kiến thức uyên thâm và nhân cách mẫu mực, được người đời kính trọng.
Dưới ba triều vua Lê Trung Tông, Lê Anh Tông và Lê Thế Tông, ông từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như Hiệu lý Hàn lâm viện, Đông các hiệu thư, Tham chính Nghệ An, Tả thị lang Bộ Lại và Đông các học sĩ. Đặc biệt, ông còn trực tiếp hầu giảng, truyền dạy kiến thức cho hai vị vua Lê Anh Tông và Lê Thế Tông, vì vậy được truyền tụng là người thầy của hai đời vua. Sau khi qua đời, ông được triều đình truy tặng chức Thượng thư Bộ Công, Thái bảo và ban thụy hiệu Phúc Khê tướng công. Những đóng góp về học thuật, chính trị cùng nhân cách đáng kính đã giúp tên tuổi Nguyễn Văn Nghi được lưu danh trong lịch sử xứ Thanh.
3. Khám phá kiến trúc độc đáo của đền Phúc Khê
3.1. Kết cấu đền Phúc Khê
Điểm đặc biệt trong kiến trúc đền Phúc Khê là tổng thể công trình được xây dựng trên khuôn viên rộng gần 4 ha, bố cục theo kiểu nội công ngoại quốc với hai vòng thành khép kín bao bọc khu vực thờ tự. Thành ngoài được đắp bằng đất, đóng vai trò như lớp bảo vệ bên ngoài, trong khi thành trong được xây dựng hoàn toàn bằng những khối đá lớn ghép khít theo kỹ thuật đá khô, không sử dụng chất kết dính. Thành nội có chiều dài khoảng 106 m, rộng 62 m và cao trung bình 1,8 m. Đáng chú ý, bốn góc thành sử dụng những khối đá được đục theo kiểu gấp thước thợ, góp phần cố định kết cấu và thể hiện kỹ thuật xây dựng đá tinh xảo của người xưa.
Từ cổng chính tiến vào nội thành là trục đường lát đá tảng, hai bên bố trí tượng người chầu, voi, ngựa và chó đá theo thế đăng đối. Qua sân chầu rộng là các công trình tiền đường, trung đường và hậu cung được sắp xếp thẳng trục, quay về hướng Đông – Đông Nam. Hệ thống kiến trúc chủ yếu sử dụng gỗ lim lớn cho cột, kèo và vì, riêng gian thờ trung tâm có tới 12 cột lim. Phần mái lợp ngói mũi hài, hai đầu nóc trang trí hình đầu rồng bằng đất nung, tạo nên vẻ cổ kính đặc trưng của kiến trúc đầu thế kỷ XVII.
Bia đá tại đền thờ Phúc Khê. (Nguồn: Sưu tầm)
3.2. Họa tiết trang trí và nghệ thuật thờ tự
Bên cạnh kết cấu thành đá độc đáo, nghệ thuật trang trí tại đền còn thể hiện rõ dấu ấn mỹ thuật thời Lê Trung Hưng. Các cấu kiện gỗ như vì kèo, xà ngang và bẩy hiên được chạm khắc công phu với những đề tài quen thuộc như rồng, phượng, mây và hoa lá cách điệu. Các họa tiết được bố trí hài hòa, kết hợp đường nét mềm mại với những chi tiết chạm khắc dứt khoát, phản ánh trình độ thẩm mỹ và tay nghề của các nghệ nhân xứ Thanh thế kỷ XVII. Những đường nét trang trí này không chỉ làm tăng giá trị nghệ thuật mà còn góp phần tạo nên vẻ trang nghiêm cho không gian thờ tự.
Hệ thống tượng đá cũng là điểm nhấn đáng chú ý trong tổng thể kiến trúc, gồm tượng người chầu, quan văn, quan võ và các linh thú như voi, ngựa, chó được sắp xếp đăng đối dọc lối vào nội thành. Bên trong nội điện, bàn thờ và tượng thờ được bố trí theo trật tự nghiêm ngặt, với vị trí trung tâm dành để thờ Phúc Khê tướng công Nguyễn Văn Nghi. Sự kết hợp giữa thành đá, tượng chầu và không gian thờ tự mang đến diện mạo kiến trúc đặc sắc, vừa thể hiện uy nghi của một công trình tưởng niệm danh nhân, vừa lưu giữ những dấu ấn văn hóa của vùng đất Thanh Hóa.
Các tượng đá đặc trưng trong không gian đền. (Nguồn: Sưu tầm)
3.3. Không gian đền và cảnh quan xung quanh
Không gian đền Phúc Khê được tổ chức hài hòa giữa các công trình kiến trúc và cảnh quan tự nhiên, tạo nên tổng thể rộng rãi, trang nghiêm. Sân chầu, lối đi lát đá, giếng đá và hệ thống cây xanh được bố trí đan xen, góp phần tạo cảm giác cân bằng, thoáng đãng cho khuôn viên. Trong đó, giếng đá nằm bên trái khu nội tự, gần dãy tượng người chầu, là một chi tiết kiến trúc đáng chú ý. Miệng giếng được tạo hình từ một phiến đá nguyên khối giống chiếc bát úp, mang sắc trắng xanh đặc trưng, vừa phục vụ sinh hoạt tín ngưỡng vừa tạo điểm nhấn cho cảnh quan di tích.
Bao quanh khu vực đền là không gian đồng ruộng rộng mở, tách biệt tương đối với khu dân cư nên vẫn giữ được vẻ yên tĩnh và thanh bình. Những bức tường thành đá, tượng chầu uy nghi, cây xanh và mặt nước cùng hòa quyện, tạo nên không gian tâm linh giàu tính biểu tượng. Không chỉ góp phần tôn lên vẻ cổ kính của công trình, cảnh quan nơi đây còn gợi nhắc về uy danh, trí tuệ và sự nghiệp của Phúc Khê tướng công Nguyễn Văn Nghi, qua đó làm nổi bật giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa của di tích.
4. Những trải nghiệm không nên bỏ lỡ khi đến đền Phúc Khê
4.1. Dâng hương tưởng niệm Phúc Khê tướng công
Đến với đền Phúc Khê, du khách không nên bỏ lỡ trải nghiệm dâng hương tưởng niệm Phúc Khê tướng công Nguyễn Văn Nghi, vị danh nhân có nhiều đóng góp dưới triều Lê Trung Hưng. Trong không gian thờ tự trang nghiêm, du khách có thể thành tâm thắp nén hương, bày tỏ lòng thành kính và tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp của ông. Đây không chỉ là hoạt động tín ngưỡng mà còn là dịp để mỗi người thể hiện lòng biết ơn đối với bậc tiền nhân, đồng thời cảm nhận truyền thống hiếu học và tinh thần trọng nghĩa của người dân xứ Thanh.
Du khách thành tâm dâng hương tưởng niệm Phúc Khê tướng công trong không gian thờ tự trang nghiêm. (Nguồn: Sưu tầm)
4.2. Chiêm ngưỡng kiến trúc cổ hơn 400 năm tuổi
Một trải nghiệm đáng chú ý khi tham quan di tích là khám phá công trình kiến trúc có lịch sử hơn 400 năm với kết cấu hai vòng thành khép kín độc đáo. Du khách có thể quan sát thành ngoài đắp bằng đất, thành trong ghép từ những khối đá lớn, hệ thống cổng vòm, tượng đá chầu và các công trình thờ tự được bố trí theo trục chính. Bên cạnh đó, những chi tiết chạm khắc trên cấu kiện gỗ, mái ngói mũi hài và hệ thống cột lim cũng góp phần tái hiện nghệ thuật kiến trúc thời Lê Trung Hưng. Mỗi hạng mục đều mang dấu ấn riêng, giúp du khách hiểu thêm về kỹ thuật xây dựng và tư duy thẩm mỹ của người xưa.
4.3. Tìm hiểu tư liệu lịch sử và dấu tích khảo cổ
Không chỉ tham quan kiến trúc, du khách còn có cơ hội tìm hiểu những câu chuyện lịch sử gắn với Phúc Khê tướng công Nguyễn Văn Nghi và quá trình hình thành di tích. Các tấm bia đá, dấu tích thành lũy cùng những cấu kiện kiến trúc cổ là nguồn tư liệu quan trọng giúp tái hiện phần nào quy mô và giá trị của công trình trong quá khứ. Đặc biệt, hoạt động khai quật khảo cổ được triển khai theo định hướng bảo tồn và nghiên cứu di tích hứa hẹn góp phần làm sáng tỏ thêm cấu trúc, lịch sử xây dựng cũng như những giá trị còn ẩn chứa dưới lòng đất. Đây là trải nghiệm phù hợp với du khách yêu thích lịch sử và khảo cổ học.
4.4. Khám phá văn hóa, tín ngưỡng địa phương
Ghé thăm đền, du khách còn có dịp tìm hiểu đời sống tín ngưỡng và truyền thống văn hóa lâu đời của cư dân vùng đất Cổ Bôn xưa. Các nghi thức dâng hương, thờ phụng danh nhân và phong tục tưởng nhớ tiền nhân thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Bên cạnh đó, việc trò chuyện với người dân địa phương cũng giúp du khách hiểu thêm về những câu chuyện liên quan đến Nguyễn Văn Nghi, lịch sử ngôi đền và quá trình bảo tồn di sản. Qua đó, chuyến tham quan không chỉ dừng lại ở việc chiêm ngưỡng một công trình cổ mà còn mang đến cơ hội cảm nhận chiều sâu văn hóa, tinh thần của vùng đất Thanh Hóa.
Với lịch sử hơn 400 năm cùng kiến trúc hai vòng thành độc đáo, đền Phúc Khê là một trong những di tích mang giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh đáng khám phá tại Thanh Hóa. Ghé thăm nơi đây, du khách không chỉ có cơ hội tưởng niệm Phúc Khê tướng công Nguyễn Văn Nghi mà còn được chiêm ngưỡng những dấu tích kiến trúc cổ, tìm hiểu nghệ thuật xây dựng thời Lê Trung Hưng và cảm nhận truyền thống văn hóa của vùng đất Cổ Bôn xưa. Nếu có dịp đến xứ Thanh, đừng quên dành thời gian khám phá ngôi đền để hiểu thêm về những giá trị di sản được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
