1. Giới thiệu tổng quan về đền Cá Lập
Đền Cá Lập nằm tại phường Sầm Sơn, tỉnh Thanh Hóa, được xem là một trong những di tích tâm linh quan trọng của vùng biển này. Đối với người dân Sầm Sơn, đặc biệt là các ngư dân theo nghề biển từ nhiều đời nay, ngôi đền không chỉ là điểm sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là nơi thể hiện lòng kính ngưỡng sâu sắc đối với Tây Phương Đại tướng quân – vị tướng linh thiêng được thờ phụng trong di tích Quốc gia này. Vì vậy, đền Cá Lập luôn là điểm đến không thể thiếu trong hành trình văn hóa tâm linh khi du lịch Sầm Sơn.
Đền Cá Lập nằm tại phường Sầm Sơn, tỉnh Thanh Hóa. (Nguồn: Sưu tầm)
Theo truyền thuyết và tư liệu lưu truyền, Tây Phương Đại tướng quân là vị tướng có nhiều đóng góp quan trọng trong hai cuộc kháng chiến chống giặc xâm lược Nguyên Mông của triều Trần vào thế kỷ XIII. Khi đất nước thái bình, ông không chỉ là biểu tượng của tinh thần bảo vệ non sông mà còn được nhân dân ghi nhớ công lao vì đã dạy dân vươn khơi, khai thác biển cả để mưu sinh. Đền Cá Lập còn được biết đến với nhiều tên gọi khác như đền thờ Tây Phương Thành hoàng xã Quảng Tiến, Nghè làng Trấp hay tên chữ là Tướng công linh từ. Dù tên gọi có khác nhau, nhưng tất cả đều cùng hướng về một vị tướng linh thiêng, người được nhân dân Sầm Sơn bao đời nay thành kính tôn xưng là Tây Phương Đại tướng quân.
2. Lịch sử hình thành đền Cá Lập
Theo các thư tịch cổ như Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam thống chí, An Nam chí lược, vào giữa thế kỷ XIII, khi đời sống nhân dân Đại Việt đang dần ổn định, mùa màng tốt tươi và làng xã được tổ chức quy củ hơn thì quân xâm lược Mông Cổ từ phương Bắc tràn xuống. Vó ngựa giặc đi đến đâu kéo theo cảnh thành lũy tan hoang, nhà cửa đổ nát, nhân dân chết chóc hoặc bị bắt làm nô lệ, đẩy đất nước vào giai đoạn đầy biến động và thử thách.
Trong bối cảnh đó, Thanh Hóa trở thành địa bàn chiến lược, nơi diễn ra nhiều trận chiến ác liệt nhằm ngăn chặn bước tiến của quân xâm lược. Lịch sử còn lưu truyền trận đánh quan trọng tại Cửa Hới, thuộc làng Cá Lập xưa, nay là phường Sầm Sơn, với mục tiêu chặn cuộc truy kích của quân Mông Cổ, bảo vệ an toàn cho vua tôi nhà Trần rút lui bằng đường biển. Trong trận chiến này, Tây Phương Tướng quân, người con của làng Cá Lập, nổi tiếng võ nghệ tinh thông và am hiểu sông nước, đã thể hiện sự mưu trí, dũng cảm và tinh thần hy sinh quên mình để bảo vệ non sông.
Ghi nhớ công lao to lớn ấy, triều đình nhà Trần đã ban sắc phong thần và giao cho nhân dân làng dựng đền Cá Lập để thờ phụng, hương khói quanh năm. Sau đó, Tây Phương Tướng quân được phong là Tây Phương Đại tướng quân, mang mỹ hiệu “Đại vương thượng đẳng”, và các triều đại sau tiếp tục ban nhiều sắc phong tôn vinh công đức giữ nước, giúp dân. Tương truyền, khi Bình Định Vương Lê Lợi phất cờ khởi nghĩa, ông cũng cho quân sĩ mang lễ vật đến đền Cá Lập cầu đảo và được âm phù linh ứng. Sau khi lên ngôi, vua Lê Thái Tổ tiếp tục sắc phong, cho trùng tu đền thờ và quy định lệ xuân thu nhị kỳ, khẳng định vị thế linh thiêng và giá trị lịch sử bền vững của đền Cá Lập trong đời sống tâm linh người dân xứ Thanh.
Đền Cá Lập có lịch sử hình thành hơn 900 năm tuổi. (Nguồn: Sưu tầm)
3. Khám phá kiến trúc và di vật tại đền Cá Lập
Trải qua hơn 700 năm hình thành và nhiều lần trùng tu, đền Cá Lập vẫn được nhân dân vùng biển Sầm Sơn gìn giữ và bảo vệ như một địa điểm tín ngưỡng tâm linh quan trọng. Ngôi đền không chỉ là nơi thờ phụng Tây Phương Đại tướng quân mà còn thể hiện lòng biết ơn, sự ngưỡng vọng sâu sắc của cư dân miền biển đối với vị tướng tài danh đã có công bảo vệ non sông và che chở cho cuộc sống mưu sinh trên biển cả.
Ghé thăm đền Cá Lập ngày nay, du khách dễ dàng cảm nhận dấu ấn của thời gian khiến diện mạo di tích có những đổi thay nhất định. Dẫu vậy, ngôi đền vẫn còn lưu giữ nhiều hiện vật cổ giá trị như tượng thờ, bài vị, giá treo chuông, hạc đồng, chấp kích, quân cờ, gươm và các câu đối cổ. Đặc biệt, hệ thống 8 sắc phong được ban qua các triều vua vẫn được bảo tồn cẩn trọng, trở thành minh chứng sống động cho bề dày lịch sử, giá trị văn hóa và vị thế linh thiêng của ngôi đền trong đời sống tâm linh người dân xứ Thanh.
Đền đã được chỉnh trang lại nhưng vẫn giữ nguyên sự thâm nghiêm và cổ kính. (Nguồn: Sưu tầm)
4. Giá trị lịch sử và văn hóa - tâm linh của đền Cá Lập
Đền Cá Lập mang trong mình giá trị lịch sử sâu sắc, gắn liền với những trang sử hào hùng của dân tộc trong các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm thời Trần. Việc thờ phụng Tây Phương Đại tướng quân không chỉ là sự ghi nhận công lao của một vị tướng tài ba mà còn phản ánh tinh thần yêu nước, ý chí quật cường và truyền thống uống nước nhớ nguồn của người dân xứ Thanh. Trải qua nhiều thế kỷ, ngôi đền vẫn là chứng tích lịch sử quan trọng, góp phần lưu giữ và truyền tải những giá trị lịch sử, văn hóa cho các thế hệ sau.
Bên cạnh giá trị lịch sử, đền Cá Lập còn là không gian tâm linh thiêng liêng gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của cư dân vùng biển Sầm Sơn. Đối với ngư dân, ngôi đền là nơi gửi gắm niềm tin, cầu mong bình an, mưa thuận gió hòa và những chuyến ra khơi thuận lợi. Các nghi lễ, phong tục được duy trì qua nhiều thế hệ đã tạo nên bản sắc văn hóa tâm linh đặc trưng của làng biển, góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hóa tín ngưỡng của Thanh Hóa và vùng duyên hải Bắc Trung Bộ.
5. Gợi ý lịch trình tham quan đền Cá Lập kết hợp trải nghiệm Sầm Sơn
Du khách có thể bắt đầu hành trình vào buổi sáng sớm bằng việc ghé thăm đền Cá Lập, thời điểm không gian còn yên tĩnh và trong lành, rất thích hợp để chiêm bái và dâng hương. Sau khi hoàn thành nghi lễ, du khách nên dành thời gian tham quan kiến trúc, tìm hiểu lịch sử hình thành của ngôi đền và chụp ảnh lưu niệm trong không gian tâm linh cổ kính, mang đậm dấu ấn văn hóa của làng biển xưa.
Rời đền Cá Lập, du khách có thể dạo quanh khu vực làng biển Quảng Tiến để cảm nhận nhịp sống bình dị của người dân địa phương. Hình ảnh những ngư dân chuẩn bị ra khơi, sinh hoạt thường ngày của làng chài ven biển sẽ mang đến cho du khách góc nhìn chân thực và gần gũi về đời sống miền biển Sầm Sơn, trước khi tiếp tục hành trình khám phá các điểm đến nổi bật khác.
Buổi chiều, hành trình có thể tiếp nối bằng chuyến tham quan đền Độc Cước linh thiêng trên dãy núi Trường Lệ, nơi có tầm nhìn đẹp hướng ra biển. Sau đó, du khách thư giãn tại bãi biển Sầm Sơn, tận hưởng làn nước mát lành và không khí biển trong trẻo. Khi hoàng hôn buông xuống, đừng quên dạo bộ và check in tại quảng trường biển Sầm Sơn hiện đại, sôi động, rồi kết thúc ngày tham quan bằng việc thưởng thức hải sản tươi ngon và đặc sản vùng biển, giúp chuyến đi trở nên trọn vẹn và đáng nhớ.
Chiêm ngưỡng màn biểu diễn nhạc nước hoành tráng, rực rỡ sắc màu tại quảng trường biển Sầm Sơn. (Nguồn: Sưu tầm)
6. Kinh nghiệm tham quan đền Cá Lập
6.1. Trang phục và vật dụng cần chuẩn bị
Khi tham quan đền Cá Lập, du khách nên lựa chọn trang phục lịch sự, kín đáo, phù hợp với không gian tâm linh. Quần áo gọn gàng, màu sắc nhã nhặn sẽ giúp du khách thể hiện sự tôn kính khi dâng hương, chiêm bái. Do khuôn viên đền có nhiều lối đi và bậc thềm, việc mang giày dép đế thấp, dễ di chuyển sẽ giúp chuyến tham quan thuận tiện và an toàn hơn.
Bên cạnh trang phục, du khách cũng nên chuẩn bị đồ lễ đơn giản, thể hiện lòng thành kính như hương, hoa, lễ mặn hoặc lễ chay tùy theo phong tục. Ngoài ra, một số vật dụng cá nhân như nước uống, mũ nón, kem chống nắng cũng cần thiết, đặc biệt khi kết hợp tham quan các điểm du lịch khác tại Sầm Sơn trong ngày.
6.2. Những điều nên và không nên khi tham quan
Trong quá trình tham quan đền Cá Lập, du khách cần chú ý giữ thái độ trang nghiêm, nói chuyện nhỏ nhẹ và tuân thủ các quy định tại khu di tích. Việc giữ gìn trật tự, không xả rác bừa bãi hay làm ảnh hưởng đến cảnh quan chung là cách thể hiện sự tôn trọng đối với không gian tâm linh và giá trị lịch sử của ngôi đền.
Bên cạnh đó, du khách nên cư xử văn minh, thân thiện với người dân địa phương và tôn trọng các phong tục, tập quán truyền thống. Không tự ý chạm vào hiện vật cổ, không viết vẽ hay làm hư hại di tích sẽ góp phần bảo tồn đền Cá Lập cho các thế hệ sau, đồng thời giúp chuyến tham quan diễn ra ý nghĩa và trọn vẹn hơn.
Với bề dày lịch sử, giá trị văn hóa – tâm linh đặc sắc cùng không gian gắn liền đời sống làng biển Sầm Sơn, đền Cá Lập là điểm đến ý nghĩa dành cho những ai muốn tìm hiểu lịch sử, chiêm bái và cảm nhận nét đẹp tín ngưỡng dân gian xứ Thanh. Nơi đây không chỉ lưu giữ dấu ấn của một vị tướng tài ba mà còn là chốn gửi gắm niềm tin, ước nguyện bình an của bao thế hệ ngư dân. Nếu có dịp ghé thăm Sầm Sơn, đừng quên dành thời gian đến đền Cá Lập để vãn cảnh, dâng hương và cảm nhận trọn vẹn giá trị tinh thần đặc biệt của ngôi đền linh thiêng này.
